Membership Contact

ئامانجمان ڕاهێنانو فێرکردنی نەوەکانمانە.. بۆ گەیشتنیش بەو ئامانجە پێویستیمان بە پشتگیری و بەخشینی ئێوە هەیە، کرتەیەک لەسەر ئەو دوگمەیە دەتانباتە بەشی بەخشین

زەردەشت‌و ئاڤێستاو فەلسەفەی یەکتاپەرستی

avatar

توێژینەوەی: فەرهاد پەهلەوان

پێشەکی  

مەبەست لە کۆکردنەوە‌و نووسينى ئەم باسە ئەوەيە كە، نەوەى نوێى نەتەوەكەمان زانيارييەكى پۆخت‌و دروستيان هەبێت دەربارەى گرنگترين‌و دێرينترين كەلەپورى نەتەوايەتيمان.

سەربەرزى‌و پێشكەوتنى هەر نەتەوەيەك، دەگەرِێتەوە بۆ باوەرِ بە خۆكردنى تاكتاكى ئەندامانى ئەو نەتەوەيە. كاتێك ئەو باوەرِە زێتر دەبێت كە خەڵکى ئاگادارى رابوردووى پرِ لە شانازى، ئازايەتى، زانستى،‌ هونەر‌و مێژووى دێرينى خۆيان بن.

ئەم ئاگادارى‌و زانينە، پاڵ بەو کەسانەوە دەنێت كە هەستى نەتەوايەتيان پتر بێت‌و هەوڵ‌و كۆشش بدەن بۆ پێشخستنى نەتەوەكەيان بۆئەوەى بۆ هەموو جيهانی بيسەلمێنن كە ئەمانە رۆڵەى شايستە‌و لێهاتووى باوك‌و باپيرانيانن، هەروەها هانيان بدات بۆئەوەى سوود لە ئەزموونى شارستانیيەتى رابردووى پێشينانيان وەربگرن‌و پەند لەو نشيۆيانە‌ وەربگرن كە رۆژگار‌و خودى خۆيان بونەتە هۆى. ئەو ئەزموونانە خۆيان لەخۆياندا دەبنە رۆشنكەرەوەى رێگەى تاريك‌و شەوە زەنگى نەتەوەكەمان بۆ گەيشتنە كاروانى شارستانيەتى نوێ كە چەندين سەدەيە بەهۆى نەزانين‌و دەست درێژى بێگانە‌و ژێردەستيدا لێیوە دوورخراوين. بێگومان ئەو زانست‌و فەلسەفە دێرينەى باپيرانمان، باشترين‌و بەهێزترين ژێرخان‌و كۆڵەكەن بۆ چارەنوسى ديوەخانى کۆمەڵگاى نەتەوەكەمان. چەندە ئەو بناغەيە بەهێزتر‌و پتەوتر بكەين، پاشەرۆژمان رۆشەنتر‌و گەشتر دەبێت.

خوالێخۆشبوو (ئيحسان نورى پاشا) لە پێشەکی كتێبە بەنرخەكەيدا (تاريخ ريشە نژادى كرد) ل -2 دەبێژى:

(بێ ئاگايى لە رابردوو، دەبێتە هۆى بايەخ نەدان بە داهاتوو. دەبێژن شانازى بە بەردى سەرگۆرِەكان ناكرێت. وەلى، لەنێوان سەرهەڵدان‌و بەهێزكردنى هەستى پاراستنى ئازادى لەنێو ميللەتاندا، لەتەك زانينى هەڵسوكەوت‌و كردارى پرِ لەشانازى باوباپيرانمان پەيوەندييەكى بەهێز هەيە.

دەبێ لێرەدا ئەوە بگوترێت كە ئەو شانازيانە چرا‌و رێنماى رێگەى مەزنايەتى ميللەتانە).

دەربارەى زەردەشت‌و پەيام‌و ئاينەكەى، كتێب‌و نووسينى جۆرا‌وجۆر بە گەلێ لە زمانە زيندووەكانى جيهان نوسراونەتەوە. هەريەكە لەو نووسەرانە پاڵیان داوەتە بەر بڕێ بەڵگە بۆئەوەى رِاستى قسە‌و بۆچونى خۆيان بسەلمێنن. مەخابن، زۆر لەو نووسەرانە، دەمارگيرێتى كارێكى ‌واي كردۆتە سەر نووسينەكانيان‌ كەوتونەتە نێو گێژاوێكى‌وا كە بەهيچ كلۆجێك نەيانتوانيوە خۆيانى لێ قوتار بكەن،  بەتایبەتی نووسەرە موسلمانەكان كە كەوتونەتە نێو باسێكى نازانستانە دەربارەى زەردەشت‌و باوەرِو ئاينەكەى،

لەلايەكەوە تاوانبارى دەكەن بە ئاگرپەرست‌و لەلايەكى ديكەوە دەبێژن كە زەردەشت باوەرى بە بوونى پتر لەیەک خودا بووە. هەروەها لەبارەى ڕەچەڵەک‌و نەژادى ئەم پەيامبەرە مەزنە دووبارە كەوتونەتە هەڵەوە، بۆ‌ وێنە (ابو جعفر محمد جرير طبرى 224-310 هيجرى) بەهۆی دەمارگيرى ئاينيەوە دەيەوێت بە زۆرەملە بيسەلمێنێ كە زەردەشت عەرەب بووە‌و لە بيت المقدس هاتۆتە ئيراق‌و لەوێشەوە بەرەو (بەلێخ) رۆيشتووە...

برێكى ديكەيان نووسينى پياوە ئاينيەكانى پاش زەردەشتيان لەتەک ئەفسانەكانى سامييەكاندا ئاوێتە كردووە‌و تەنانەت زەردەشتيان لەتەک هەندێ لە پەيامبەرەكانى بەنى ئيسرائيل بەيەك زانيوە‌و لە بير‌و خەياڵی كرچوكاڵی خۆياندا داستانيان بۆ دارِشتووە.

لێرە دا ئەوەندەى لە توانا‌و ‌ووزەمدا بێت‌و ئاگادارى بم‌و خوێندبێتمەوە بڕێ بەڵگە‌و زانيارى بۆ خوێندەوارانى هێژا دەهێنمەوە دەربارەى یەکتاپەرستی ئەم ئاينە پيرۆزە‌و هەروەها دەربارەى نەژاد‌و نەتەوە‌و شوێنى لەدایکبوونى ئەم پەيامبەرە نەمرە كە ئەم هەسارەيە كە نێوى زەوييە. بەدەگمەن گەورە پياوى وەك ئەوى ديوە.

لە قورئانى پيرۆزدا (سورە فرقان..ئايەتى -40) خوا دەفەرموێت. (وعادا و ثمود و اصحاب الرس1 و قرونا بين ذلك كثيرا) هۆى هاتنە خوارەوەى ئەم ئايەتە لەلايەن خواوە بۆ پەيامبەرى ئيسلام محمد (د.خ) ئەوە بوو كە عەرەبەكان دەيانويست دژى پەيامبەر‌و ئاينەكەى بوەستن، بۆيە خواى گەورە دڵخۆشى دەداتەوە‌و دەرفەموێت، ئەى پەيامبەر هيچ غەمگين مەبە‌و نيگەران مەبە چونكو لە پێش تۆشدا ميللەتى نوح‌و خەڵکى پمود‌و رەس پەيامبەرەكانيان بە درۆزن ناودەبرد، بەڵام هەموويان بەسزاى كردارى خۆيان گەيشتن.

هەروەها لە (سورە ق – ئايەتى 12) دەفەرموێت:

(كذبت قبلهم قوم نوح و اصحاب الرس و ثمود) ئەم وشەى (رس)ە كە لە قورئانى پيرۆزدا نێوى لێبراوە بەگوێرەی بۆچونى بڕێ لە راڤەوانانى ئايەتەكانى قورئان هەمان رووبارى ئاراسە‌و (اصحاب الرس) بە ماناى خەڵکى ناوچەى ئاراسە‌و ئەو شوێنەيە كە پەيامبەرى نەمر، زەردەشتى تێدا لەدايكبووە.

لە كتێبى (مجمع البحرين) (معانى الاخبار) دەربارەى وشەى (رس) دەبێژى: [خەڵکى (رس) نەتەوەيەك بوون كە لە دەوروپشتى روبارێك بە هەمان ناوەوە دەژیان‌و ئەم روبارە كەوتۆتە ڕۆژهەڵات زەمين] لە كتێبى (جغرافياى تاريخى: شهر بزرگ هگمتانوێنشان) نووسينى جواد صدقى – ل 3 دەبێژى:

لە چوار كليۆمەترى رۆژئاواى شارى رچائيە (ورمێ) گوندێكى دێرين هەيە بە نێوى ئارواج – ئارياويج.. هەمان ناوچەيە كە لە ئاوێستادا باسي لێكراوە، سنورى ئەم گوندە بەم شێوەيەيە لە باشوورەوە روبارى ئارواج، لە باكوورەوە بنارى كێوى جودلر، لە رۆژئاواوە بەزەويەكانى دێى خنيە (خنرس) و لە ڕۆژهەڵاتەوە زەويەكانى گوندى سەنگەرى (فرامرزخان)ە دەربارەى گوندى خنيە (خنرس) دەبێژى:

[هەر لەسەرەتاى پاشايەتى هۆشەنگ شاى پێشدادى يەوە تا كۆتايى پاشايەتى فەرەيدون شا، سەرزەمينى ئێران بە نێوى حەوت دەڤەر (كيشوەر) ناودەبرا‌و بەنێوبانگترينى ئەو حەوت دەڤەرە خنرس (خنيە)ى ناوبووە، بەگوێرەی نوسينەكانى پەهلەوى ئاينى زەردەشت لەو ناوچەيەدا پەيدا بووە‌و لە ئايەتى 40 سورەى فرقان‌و ئايەتى 12ى سورە ق لە قورئانى پيرۆزدا بە نێوى اصحاب الرس (خنرس) نێوى لێنراوە..]

 خوالێخۆشبوو پورداود لە كتێبێ يەشتەكاندا بەرگى یەکەم پەراوێزى لاپەرەى 433 دەبێژى: [لە ئاوێستادا دەربارەى‌ووڵاتى خونيرەس (خنرس) زێتر لە‌ووڵات‌و دەڤەرەكانى ديكە ناوى لێبراوە چونكە ئەم‌وولاتە پيرۆزترين بەشى سەر زەوى ئاريایيەكانە2  و شەش نەژاد تيايدا ژياون، ئەم‌ووڵاتە (دەڤەرە) بە تەنيا بەرانبەر شەش دەڤەرەكەى ديكەيە، لەوانەيە ماناى خونيرەس (خنرس) خاوەنى گەردونەى خاس بێت.

 ئەو رۆژگارەى كە تيشتەر3 لافاوى بەرپاكرد، نيوەى زەوى كەوتە ژێر ئاو لە زەويدا حەوت دەڤەر هاتە ئارا، ئەو دەڤەرەى لە ناوەراستدايە پێى دبێژرێ خونيرس (خنرس) و خۆى بە تەنيايى بە ئەندازەى شەش دەڤەرەكەى ديكەيە،

بەشيك لە زەرياى فراخكرت دەوروبەرى (خونيرس)ى گرتووە خونيرس لە هەموو دەڤەرەكان جوانتر‌و خاسترە ئەهريمەن لەم دەڤەرەدا زەرەر‌و زيانێكى يەكجار زۆرى گەياندووە، چونكە ديتى كە لەم ناوچەيەدا (كەيانيەكان) و پياوە دڵر‌و ئازاكان دەركەوتوون، ئاينى پاكى خواپەرستى لێرەوە دەركەوت‌و بەرەو دەڤەرەكانى ديكە تەشەنەى كرد‌و لە ئاكامدا رزگاركەرى جيهان (سوشيانس) هەر لەم ناوچەيەدا دەردەكەوێ‌و خراپە (ئەهريمەن) لە ناودەبێ..]

شايانى باسە كەيخەسرەو كورى سياوەش كورِى كەيكاووس كورِى كەيقوباد، كە (شا) يا (شاليارى) دەڤەرى خونرەس بووە، بەگوێرەی نووسينەكانى پەهلەوى لە پاكى‌و پيرۆزيدا وەك پەيامبەر‌وابووە.

گرنگترين كارەكانى بريتى بووە لە:

1.                                     خاپور‌و ‌وێرانكردنى هەموو بتخانەكانى دەوروبەرى گۆڵی چئچست (ورمێ)

2.                                       كوشتنى ئەفراسياوى تۆرانى

دەربارەى ئارياويج يا (ايران‌ويج) موبد فيروز ئازەر گوشەسب لەكتێبى (بخشى از فرهنگ اوستا تطبیق ان با فارسى‌و كردى) لاپەرەى 5 دا وشەى (ائيرينە وەئجە Airyane Vaeja بەم شێوەيە لێكداوەتەوە:

(ايران‌ويج –‌ وولات‌و نيشتەجێى ئاريايەكانە، لە ئاوێستادا فرە بەرێزەوە باسيلێكراوە‌و درودو سڵاوى بۆ نێردراوە، ئيران‌ويج، نێوى ناوچەيەكە ئارياييە ئيرانيەكان پاش ئەوەى لە برا هينديەكانيان جيابونەوە، تيايدا نيشتەجێ بوون‌و ئەم ناوچەيەيان كردە نيشتەجێى‌ووڵاتى خۆيان، هەندێ لە ڕۆژهەڵاتناسان لەوباوەرەدان كە ناوچەى ئازەربايجان هەمان ناوچەى ئيران‌ويج بووە‌و زەردەشتى پەيامبەرى ئيرانى دێرين لە نزيك [ گۆلى دەرەجە] كە هەر ئەم (گۆلى‌ورمێ يە) يە لەدايك بووە).

هەروەها خوا لە سورەى حەج – ئايەتى 17ى قورئانى پيرۆزدا دەفەرموێت:

[أن الذين امنوا و الذين هادوا و الصابئين و النصارى و المجوس و الذين اشركواأن الله يفصل بينهم يوم القيمة . أن الله علي كل شيىْ شهيد]..

ئەگەر خاس برِوانينە ئەم ئايەتە.. دەبينين سێ کۆمەڵ لە يەكترى جياكراونەتەوە، كۆمەڵی یەکەم، بريتيە لەوانەى باوەريان بە ئيسلام هێناوە‌واتە موسلێمانەكان، كۆمەڵی دووهەم بريتين لە يەهودى (جولەكە) و صابئى‌و فەلە‌و مەجوس (زەردەشتيەكان)، كۆمەڵی سێهەميش بريتين لە‌وانەى مشركن، ئەگەر خاس سەرنج بدەينە ئەو سێ كۆمەڵەى كە لە ئايەتى ناوبراودا لە يەكتر جياكراونەتەوە، دەبينين هەريەكەيان بەوشەى (الذين) كە بريتيە لە (اسم الموصول) لەيەكتر جياكراونەتەوە، ئەو چوار دەستەيەى كە لە كۆمەڵی دووهەمدان بەپيتى (و) بەيەكترلكاون (واتە بە حرف الوصل).

كەوايە ئەوەى لەو ئايەتەدا ئاشكرايە ئەوەيە كە لە قورئاندا، موسلمانەكان لەلايەكەوە‌و يەهود‌و فەلە‌و صابئى‌و زەردەشتى لەلايەكى ديكە‌و (مشرك)ە كانيش بە جيا لەلايەكى ديكەوە دانراون ئەم سێ كۆمەڵە بەوشەى (الذین) لە يەكتر جياكراونەتەوە‌واتە مجوس (زەردەشتيەكان) لە ئاستى ئاينە خاوەن كتێبەكان دانراون.

لە ئاينى ئيسلامدا پاش قورئانى پيرۆز كە‌وتەی خوايە:‌وتەكانى پەيامبەر موحەمەد (د.خ) و پياوە گەورە ئاينيەكان جێى متمانە‌و باوەرن بۆيە لێرەدا بۆ بەڵگە بڕێ لەو گوتارانە دەخەينە بەرچاو:..

لە كتێبى (فجر الاسلام) نوسينى احمد امين لاپەرەى 101 نووسەر دەبێژێ:

[‌وقد عاملهم المسلمون في الفتح معاملە اهل الكتاب، وعدوا كتابهم كانه كتاب منزل، وجرى (عمر) على ژلك لما روى له الحديپ سنوێ بهم سنە اهل الكتاب –‌واتە رەفتارەتان لەتەکياندا هەروەك رەفتارتان لەتەک خاوەن كتێبەكان بێت (واتە خاوەن كتێبە ئاسمانيەكان)

هەروەها لە كتێبى (بحار الانوار – ج 5 – ل –(379) هاتووە:..

قال علي علي المنبر:

[سلونى قبل ان تفقدونى . فقام الية الاشعث بن قيس فقال يا امير المؤمنين كيف تؤخذ  من المجوس الجزية و لم ينزل عليهم  كتاب  ولم يبعث اليهم نبي ؟ فقال : بلى يا اشعث قد انزل الله عليهم  كتابا و بعث اليهم نبيا.) واتە..

عەلى لەسەر مينبەر گووتى:..

[ تا زيندوم هەر پرسيارێكتان هەيە لێم بپرسن، ئەشعەس كورِى قەيس  هەڵسايە سەر پێ‌و گووتى: ئەى ميرى موسلێمانان، چلۆن جزيە لە مەجوسەكان وەردەگرێت لەكاتێكدا نە كتێبێكيان لە ئاسمانەوە بۆ هاتووە‌و نە پەيامبەرێكيان بۆ نێردراوە؟

وەڵامى دايەوە‌و فەرمووى: بۆچى نا، ئەى ئەشعەس، خوا كتێبى ئاسمانى بۆ ناردون‌و پەيامبەريشى بوێ‌و رِەوانە كرد بون..]

لە هەمان كتێبدا (بحار الانوێر) دەبێژى:

[سئل  ابو عبدا لله (ع) عن المجوس أكان لهم نبي ؟  فقال نعم ، أما بلغك كتاب  رسول الله الى اهل  مكة ان اسلموا  و الا نابذتكم  بحرب فكتبوا  الى النبي (ص) ان خذ منا الجزية و دعنا على  عبادة  الاوثان ، فكتب اليهم النبي (ص) اني لست اخذ  الجزية الا من اهل  الكتاب . فكتبوا اليه يريدون بذلك تكذيبه زعمت انك لا تأخذ الجزية الا من اهل الكتاب ثم اخذت الجزية من مجوس هجر  ، فكتب اليهم النبي (ص) ان المجوس كان لهم نبي فقتلوه و كتاب احرقوه اتاهم نبيهم بكتاب في اثنى عشر الف جلد ثور... ]

‌واتە : دەربارەى (مجوس) پرسياريان لە ابو عبدالله (ع) كرد كە ئايا پەيامبەريان هەبووە؟

 گووتى: ئەرێ، ئايا دەربارەى نامەى پەيامبەرى خوا بۆ خەڵکى مەكە هيچت پێرانەگەيەنراوە كە بۆى نوسيبوون كە خۆتان بە دەستەوە بدەن‌و باوەر بە ئيسلام بێنن، دەنا دەبێ شەرمان لەتەكا بكەن، وەڵاميان بۆ نووسى كە‌وازمان لێبێنە‌و جزيەمان لێوەربگرە‌و با هەر لەسەر ئاينى بت پەرستى خۆمان بين. پەيامبەر (د.خ) بوێى نوسين كە ئەز تەنيا لە پەيرەوانى كتێبە ئاسمانييەكان جزيە وەردەگرم، ئەوانيش وەڵاميان بۆ نوسييەوە‌و دەيانويست بەدرۆى بخەنەوە:

 دەبێژێت گوێيا جزيە لە كەس وەرناگريت مەگەر ئەوانەى كە كتێبى ئاسمانيان هەبێت، بەڵام دەبينين كە جزيەت لە مەجوسەكانى هەجر (هەجر يەكێكە لە شارەكانى يەمەن‌و لەسەردەمى ساسانييەكاندا زۆريان بووبونە زەردەشتى) وەرگرتووە، دووبارە پەيامبەر (د.خ) نامەى بۆ نوسينەوە‌و تيايدا دەبيژى: مەجوسەكان پەيامبەريان هەبوو‌ كوشتيان‌و كتێبى ئاسمانيان هەبوو‌و سووتانديان پەيامبەرەكەيان كتێبى ئاسمانى بۆ هاوردون‌و لەسەر پێستى دوانزە هەزار (گا) نوسرابوو....

سەبارەت بە نەژاد‌و نەتەوەى زەردەشت زوربەى زۆرى مێژوو نوسەكان‌و شارەزايانى ئاوێستا لەو باوەرەدان كە زەردەشت لەنەژادى ئارييە‌و لە ناوچەى ‌ورمێ لەدايكبووە.

ئەگەر بە‌ووردى سەرنج بدەينە مێژوو‌و جوگرافياى نەتەوە كورد لە دێر زەمانەوە، واتە لەسەردەمى پێش مادەكانيشەوە 4 (گوتى، كوسى، خالدى، نايرى، سوبارى..) بۆمان دەردەكەويت كە‌ورمێ‌و دەوروپشتى هەمووى زێد‌و زەوى باوك‌و باپيرانى نەتەوەى كورد بووە.

داريوش شاى هەخامەنشى يەكان لەسەر بەردە نوسراوەكانى بێستواندا دەربارەى شارى (رەى) نزيك‌ورمێ كە بە شوێنى لەدايك بوونى زەردەشت دادەنرێت دەبێژى:

 (رەگا يەكێكە لە شارەكانى ماد)، رەگا بە ماناى رەى گەورەيە.

مشير الدولە حسن پيرنيا لە كتێبى (تاريخ ايران) – لاپەرەى 58 دەبێژي:

[زەردەشت خەڵکى ناوچەى مادەكان بووە، بەڵام لەبەر ئەوەى نەيتوانى لەو دەڤەرەدا ئاينى یەکتاپەرستی بڵاوبكاتەوە، ناچاربوو بەرەو ڕۆژهەڵات كۆچ بكات]

دكتۆر منوچهر – منوچهر پور لە كتێبى (بدانيم‌و سربلند باشيم) كە بريتيە لە كورتەيەك دەربارەى ئاينى زەردەشتى لە ل- 25دا دەبێژى:

[زەردەشتيەكان باوەريان بەوەيە كە زەردەشت لە رۆژئاواى ئيران (ئازەربايجانى رۆژئاواى ئێستا) لەدايكبووە‌و لەوێراوە بەرەو ڕۆژهەڵاتى ئيران (بەلخ) كە پايتەختى گوشتاسەب شا بووە كۆچى كردووە بەڵام بڕێ لە زانايان دەبێژن كە زەردەشت لە دەڤەرى خۆراسان ڕۆژهەڵاتى ئيران) لەدايكبووە]

رۆژهەلاتناسى بەناوبانگى فەرەنسى دارمستتەر دەبێژى / كە ئاڤيستا كتێبى پيرۆزى زەردەشت بە زمانى مادەكان نوسراوەتەوە‌و دەبێژى: ئەگەر رۆژى لە رۆژان نوسراوەكانى مادەكان بدۆزرێنەوە، راستى ئەم باوەرەم ئاشكرا دەبێت. هەروەها دەبێژى كە زمانى كوردى‌و زمانى پشتۆيى ئەفغانەكان،هەمان زمانى مادەكانە‌و گۆرانكارى بەسەر هاتووە (ل – 77 كتێبى تاريج ريشە نژاد كرد – ئيحسان نورى) وە (تاريخ مردوخ ل 41 كتێبى (تاريخ دوهزار‌و پانصد سالە ايران – بەرگى یەکەم لاپەرە 38 نوسينى دكتور عباس پرويز. سيسيل جى ئەدمۆنز دەبێژى:

بەبۆچوونى خۆم، بەگوێرەی هەموو لايەنەكانى جوغرافيايى‌و زمانەوانى دەتوانين بێژين كە كوردەكانى ئەورۆ نوێنەرانى مادەكانن كە سێهەمين ئيمپراتۆريەتى گەورەى ڕۆژهەڵاتى بون (كتێبى كردها، ترك ها، عرب ها، ل 13

هەروەها لە هەمان كتێبدا ل 13 ئەدمۆنز دەبێژى:

[ مينۆرسكى، لەوباوەرەدايە ئەو زاراوانەى ئێستا لە زمانى كورديدا هەيە، گشتيان دەچنەوە سەر ڕەچەڵەکێك‌و لەسەرچاوە‌و پايەيەكى بەهێز‌و كۆنەوە هەڵیدەقولێێن كە ئەويش زمانى مادەكانە ]

بارتلومە دەبێژى: زەردەشت بۆ یەکەم جار ئاين‌و باوەرەكەى لەنێو كەس‌و كارى خۆيدا لەسەر زەمينى ماد بڵاوكردەوە،

سايكس لە كتێبى (التاريخ العام للمٶرخين ج 2) دەبێژى:..

(مادەكان، هۆزێكى كورد بوون كەوا لە ڕۆژهەڵاتى ئاسوريەكاندا دەژیان‌و سنورى دەسەڵاتيان دەگەيشتە خواروى دەرياى قەزوين، زوربەى ئەم ميللەتە لەلايەن زمانەوە لە ميللەتانى هيند – ئەوروپى بوون‌و لەلايەن رەگەز‌و خوێنەوە لە نەژادى ئارياييەكان بوون)

سير ولسن لە كتێبى (مێزوپۆتامى 1917- 1920، ل -127) دەبێژى:

[ مادەكان باپيرەگەورەى كوردەكانن]

خوالێخۆشبوو ئيحسان نورى لە ل – 30-78-82 كتێبەكەيدا (تاريخ ريشە نەژادى كرد) دەبێژێ:

((لەبەر رۆشنايى نوسينەكانى ئاوێستا‌وا دەردەكەوێت كە ناوى سەرۆك، شا‌و گەورە پياوەكانى ئەو سەردەمەى كە رووداوەكانى تێدا روويداوە‌و هەروەها ناوى زوربەى شوێنەكانيش بريتين لەو ناوانەى كە لەسەردەمى پێش مادەكاندا لە ناوچەى رۆژئاوا‌و سەروى ئيراندا باو بووە. زوربەى ناوچەى رووداوەكان لە دەوروبەرى گۆلى چيچيست (ورمێ) ‌و گۆلى هيئوسرەوە (‌وان) بوون،‌ واتە شوێنى لەدايك بوونى حەزرەتى زەردەشت پەيامبەرى ئاريايەكانە.. هەروەها دەبێژێ: زەردەشت ئەو پياوە زانا مەزنە پەيامبەری ئارى‌و خەڵكى ماد‌و لەخێڵی ماد بووە. چينى رۆحانييەتى زەردەشتى كە (موغ) يا (ماگوس) يان پێدەبێژرێ. لەنێو خێڵی زەردەشتەوە  وەرگيراوە، موگ (MOGE) مۆگ يەكێكە لەو شەش خێڵانەى كە بەقسەى هيرۆدوت، مادەكانى لێ پێكهاتوە))

 دياكۆنوف پاش ئەوەى باسى سەرزەمينى ماد دەكات‌و باسى ئەو دوانزە دەڤەرە جوغرافيايە دەكات كە مادەكانى تێدا جێگير بون، دەبێژێ كە ئەو دوو دەڤەرە ناوەندييەى سەرزەمينى مادەكان بريتين لەسەراسەرى ئەو ناوچەيەى كە لە گۆلى‌ورمێ تا باكورى رووبارى ديالە ‌واتە شارەكانى (ميان دوو ئاو – بانە – سلێمانى – زەهاو‌و سنە (سنندج) تاوەكو باكورى روبارى ديالە، ئەم دەڤەرە وەكو سێ چوكلەى شارەكانى ئێستا (سلێمانى – زەهاو – سنە) لێ پێكهاتووە. (كتێبى تاريخ ماد ل 87- ا.م . دياكونوف)

 احمد امين لە كتێبى فجر الاسلام ل 99 دەبێژێ:

(.. وقد ألف الاستاد جاكسن (JACKSON) كتابا قيما في حياتە اسمه

(LIFE OF ZOROSSTER) كان لە اثر كبير في ترجيح كفە المثبتين لوجوده، ‌وقد ‌وصل في بحثه الى أن زردشت شخص تاريخي لا خرافي، وانهكان من قبيلە ميديا ((في الجز‌و الشمالي الغربي من فارس)) وانه ظهر امره نحو منتصف القرن السابع قبل الميلاد‌ و مات نحو سنە (583 ق. م) بعد ان عمر 77 سنە‌ وان موطنه كان آذربايجان، ولكن اول نجاح ناله كان في بلخ وعلى اثر دخول الملك گشتاسب في دينه...)

واتە..

مامۆستا جاكسۆن لە ژیانيدا كتێبێكى بەنرخى نوسيوە بەناوى (ژیانى زەردەشت) كە كاريگەرييەكى گەورەى هەبووە بۆ سەلماندنى ئەوەى كە زەردەشت مرۆيەكى ميژوويى بووە‌و داستان‌و ئەفسانە نەبووە. و لەخێڵی مادەكان بووە (لە بەشى باكورى رۆژئاواى فارسدا) و لە ناوەرِاستى سەدەى حەوتەمى پ.ز خۆى ناساندووە‌و لە ساڵی 583 پ.ز كۆچى دوايى كردووە، پاش ئەوەى 77 ساڵ ژياوە، شوێنى لەدایکبوونى ناوچەى ئازەربايجان بووە، بەڵام یەکەمين سەركەوتنى لە (بەلخ) بە دەست هێناوە پاش ئەوەى شا بشتاسەب (گوشتاسەب) ئاينەكەى پەسەند كردووە.

 كاتێك زەردەشت لەدايك بوو، دەمێك بوو جەوروستەم باڵی بەسەر ناوچەكەدا كێشابوو.. كاتێك بوو كە دزى، جەردەيى، درۆزنى، ناپاكى، ناتەبايى، خراپەكارى‌و نەزانين بڵاوبوبۆوە. خەلك گيرۆدەى ئەم دەردانە بوبون‌و پابەندى ئەفسانەى جۆرا‌و جۆربون‌و بە هيچ كلۆجێك نەياندەتوانى خۆيان رزگار بكەن، ئەم دەردانە لەلايەك‌و لەلايەكى ديكە، دەردى ئەو کەسانەى خۆيان بە پێشەوايانى ئايينى دەزانى، ژیانى خەڵکى كلێۆڵیان زێتر تالێ‌و ئالێۆز كردبوو.

لەو سەردەمەدا بۆ هەموو شتێك خوايەكيان داتاشيبوو، خواى ئاسمان، خواى زەوى، خواى با، خواى باران، خواى ئاو، خواى ئاگر،.. هتد خەڵك ناچار بوون بۆئەوەى دڵی ئەم هەموو خوايانە رِابگرن‌و خۆيان لەقين‌و سزايان بپارێزن، قوربانيان بۆ بكەن، ئەم پێشەوا ئاينيیانە‌ وايان لەخەڵک گەياندبوو كە ئەمان نوێنەرى خواكانن‌و خەڵکى بەهۆى ئەمانەوە دەتوانن دەنگيان بگەيەننە خواكان‌و بۆ  وەديهێنانى ئەوكارە گرنگە، پێويستە قوربانى بدەن‌و خوێنى ئاژەڵ بڕێژن‌و كوپەڵەى مەى ناياب‌و ديارى بەنرخ پێشكەش پێشەوايانى ئاينى بكەن.

بەڵێ هەزارەها ساڵ لەمەوبەر ئەم پەيامبەرە نەمرە لە بارودۆخێكى كۆمەلايەتى وەهادا پێى ناوەتە ئەم جيهانە بۆئەوەى شەوەزەنگى ژیانى مرۆڤ رِووناك بكاتەوە‌و ئەفسانە‌و بير‌و كردارى خراپ لە کۆمەڵگا رِامالێێت.

كاتێك تەمەنى گەيشتە ئەوەى بير بكاتەوە راپەرينێكى  وەها رِاپەرِى كە هەتاهەتايە لە يادى ئادەمێزادى ژيرو دانا دەرناچێت.

زەردەشت داوا لەخەڵک دەكات كە دور بكەونەوە لەو جۆرە كردارانە‌و تاوێك تێبفكرن‌و بيربكەنەوە‌و رِێگاى رِاست‌و دروست هەلێبژێرن‌و ‌واز لە پەرستنى چەند خوايەكى جياوز بهێنن، و تەنێ خواى تاكو تەنيا بپەرستن.

 بەڵام خەڵکى هەروەك چلۆن پاش هەزاران ساڵ بتپەرستە عەرەبەكان بەرپەچى پەيامبەرى ئيسلاميان دايەوە، ئەوانيش هەروا  وەڵامى زەردەشتيان دايەوە‌و دەيانگوت: باوباپيرانى ئێمە گشتيان لەسەر ئەم ئاينە بوون، و ئێمەش لەسەر ئەم ئايينەين‌و باوەرِمان پێيەتى‌و تۆش دەبێ  وەك ئێمە بيت.

زەردەشت زێتر بيردەكاتەوە‌و دەچێتە شوێنێكى تەنيايى‌و چۆلێ‌و خەلێوەت بۆئەوەى فرەتر جڵە‌و بۆ بيرى خۆى بەرەڵا بكات.. دەستدەكا بە پرسيار كردن:

-         كێ ئەم خۆر‌و هەسارانە دەچەرخێنێ؟

-          بەهۆی كێ يە هەميشە مانگ كزدەبێ‌و دەگەشێتەوە؟

-          كێ رِاگرى زەوى‌و ئاسمانەكانە؟

-          ئافەريدەى ئاو‌و درەخت كێ يە؟

-          كێ (با) و هەور دەجولێێنێ؟

-          كێ يە بە دى هێنەرى رِووناكى‌و تاريكى؟

-          كێ خەو‌و هوشيارى بە ئادەميزاد بە خشيوە؟

-          كێ بەيانى‌و نیوەڕۆژ‌و شەوى دروستكردووە؟

زەردەشت هێشتا پرسيارەكانى دەربارەى ياساى سروشت تەواو نەكردبوو كە دێتە سەر پرسياركردن سەبارەت بە بارى كۆمەڵايەتى‌و پرسيار دەكات:

چ شتێكە ‌وا لە فەرزەند دەكات پەیڕەوى لە باوكى بكات‌و خۆشەويستى فەرزەندى خستۆتە دڵی دايك‌و باب؟

چ هێزێكە خەڵکى يەك خێزانى پێكەوە بەستووە؟

كام توانايە رێگا پێشانى خەڵک دەدات تا خێزان پێكەوەنێن گوند دروست بكەن‌و شار ئاوەدان بكەن‌و بۆ خۆيان كيشوەرێكى بەرين پێكەوەنێن؟

چارەنوسى ئەو کەسانەى پاڵیشتى رِاستين چييە؟

پاشە رِۆژى ئەو کەسانەى درۆ‌و خراپەيان كردۆتە پيشە چييە؟

لەم جيهانەدا چ روو دەدات‌و رۆژى پەسلان چ دەبێت؟

زەردەشت بەچاوى خۆى دەبينێ، ئەو کەسانەى خراپەكارى دەكەن‌و درۆ‌و كردارى خراپ بڵاودەكەنەوە، ژیانێكى خۆشيان هەيە، خواردنى باش دەخۆن، جلو بەرگى جوان لەبەردەكەن‌و خۆشگوزەرانى دەكەن‌و دەپرسێت:

كام رێگە لەم دوو رێيە خاسترە، رێگەى ئەو کەسانە كە خراپە بۆ خەڵک دەخوازن، ياخود رێگەى ئەو کەسانە كە كردارى چاک دەكەن؟

چلۆن ئەو کەسانەى كە جيهانيان پرِ لە جەوروستەم كردووە دەبنە مرۆڤى خاس‌و پێشەوايانى چاک؟

كێ‌يە‌ وەديهێنەرى رِاستى؟

كێ‌يە  وەديهێنەرى بيرى خاس؟

بۆئەوەى وەڵامى ئەم هەموو پرسيارانەى بۆ رۆشەن بێتەوە‌و بگاتە ئەنجامى پرسيارەكانى، تێدەفكرێ‌و بير دەكاتەوە بۆئەوەى ئەم نهێنيە گەورەيەى بۆ رون‌و ئاشكرا بێت.. دەرِوانێ‌و دەبينێ ئەم جيهانە بەهۆی ياسايەكى نەگۆرِ‌و بێ خەوش دەسورێت، ئەم ياسايە، ياساى راستى‌و دروستيە كە سەرو سامانێكى بەم جيهانە داوە، زەردەشت بەمە دەبێژێ (ئاشا) واتە رِاستى‌و دروستى، بەڵام ئايا زەردەشت وەڵامى گشت پرسيارەكانى وەرگرتووە؟

تێدەفكرێتەوە‌و بير دەكاتەوە بێگومان نا! دەپرسێت، باشە ئەم ياسايە لەکوێوە هاتووە‌و سەرچاوەكەى کێ‌یەو كوێ‌يە؟؟

دووبارە بير دەكاتەوە، ئەگەر هەموو كارێك لەم جيهانەدا لەڕوی راستيەوە بێت، بێ هيچ چەند‌و چۆنێك دەبێ بيرێكى زانستيانە ئەم رِاستييە رابەرى بكات..

لێرەدا دەگاتە (وەهومنە) واتە بيرى خاس كە وايە (راستى) لەسەر چاوەى بيرێكى خاسەوە هەلێدەقۆلێت، زەردەشت ئۆقرە ناگرێت‌و تێدەفكرێتەوە‌و ئەم پرسيارە بە بيريدا دێـت:

كێ راستى وەديهێنا؟

كێ بيرى چاکە (وەهومنە)ى هاوردە ئارا؟

لێرەدا زەردەشت دەگاتە پاكترين‌و بێ خەوشترين دوندى بيركردنەوە.. بەلێێ لێرەدا زەردەشت دەگاتە ئەو راستييەى كەوا تەنيا هێزێك كە بتوانێ وەڵامى ئەم هەموو پرسيارانەى بداتەوە، ئافەريدەگارێكى تەنيايە كە زۆر ژيرو دانا‌و توانايە.. خواى ژیان‌و زانستە ئاهورامەزدايە. ئاهورامەزدا، بيرى زەردەشتى رۆشەن كرد، راستى نهێنيەكانى بۆ ئاشكراكرد، وەڵامى گشت پرسيارەكانى دايەوە، فێرى كرد كە چلۆن دەتوانێ خۆى‌و هەموو خەڵک رِزگار بكات بۆئەوەى پێش كۆتايى هاتنى ئەم جيهانە رێى راستى‌و دروستى گەيشتنە مەبەست كە بريتيە لە ژیانێكى پرِ لە راستى‌و پاكى‌و دوور لە هەموو خراپە‌و درۆ‌و ناپاكييەك پێشان گشت مرۆڤ بدات، پاش ئەوەى زەردەشت بەبيرى پاك‌و دروستەوە خواى تاكو تەنيا‌و دانا‌و ميهرەبانى ناسى‌و وەڵامى هەموو پرسيارەكانى بۆ ئاشكرا بوو، ئەوسا داوا لە ئاهورامەزدا دەكا كە هێزو توانا‌و بيرى خاسى بداتى بۆئەوەى بتوانێت رێنمايى خەڵک بكات‌و لە رێى خراپە وەدوريان بخاتەوە‌و بيانگەيەنێتە رۆخى دەرياى خۆشى‌و ئاسايش.. زەردەشت بە بيرێكى پاكەوە پەيامى ئاسمانى دەگەيەنێتە خەڵک پەيامى پەيامبەر، پێش هەموو شتێك رِاگەياندنە بە خەڵک كە خوا يەكە‌و دانا‌و توانايە‌و هەرگيز پێويستى بە قوربانى‌و مەراسيمى جۆرا‌و جۆر نيە. پەيامى زەردەشت ياساى راستيەكە لەنێويدا هيچ شتێك يا رووداوێك نە نائاسايى يە، نە بێهودەيە‌و نە بێمانا‌و نە رێكەوتە، هەموو شتێك رێگە‌و راستيەكى تايبەتى خۆى هەيە. لە بچوكترين گەرديلەوە تاوەكو گەردەشى كەشكەڵان، پەيامى زەردەشت گرێ كوێرەى چاکە‌و خراپە وەها دەكاتەوە، كە تا ئەوکاتە هيچ كەسێك نەيتوانيبو كارى ‌وا بكات، ئەم پەيامە پيرۆزە، جێگەى ئەفسانە‌و جاد‌و گەرێتى‌و پەرستنى خوايانى جۆراو جۆرى تێدا نابێتەوە‌و دەرگاى دوكانى بازارى داوا پوچەكانى بازرگانانى ئاينى‌و پێشەوا درۆزنەكان دادەخات.

ئەم پەيامبەرە نەمرە، نامە پيرۆزەكەى تەنێ دەربارەى ئاينى خواپەرستى‌و نياز‌و نيايشى خواى تاكو تەنيا نەبووە. بەڵکو دەربارەى هەموو بوارەكانى ژیان وەك راميارى، ئابورى، ياساى ژیان‌و خوو رەوشت‌و.. بە بەرزترين شێوە باسكردووە، زەردەشت بيردەكاتەوە كە بۆ رزگارى كردنى کۆمەڵگا لەوبارە ناهەموارە‌و بۆ وەديهێنانى ژیانێكى خاستر بۆ خەڵک، دەبێ هانيان بدات كار‌و كۆشش بكەن، و لە ژیانى نێو خێوەت‌و بيابانگەردى‌و كۆچەرێتى بەرەو نيشتەجێى‌و كشتوكێلێ هەنگاو هەلێبێنن‌و برۆن.

ئەگەر بە‌وردى سەرنج بدەينە كتێبى ئاينى زەردەشت (ئاوێستا) بەتایبەتی سروودەكانى زەردەشت خۆى‌و بە راستى‌و دروستى وەريانبگرين، دەبينين لە زۆر شوێندا ئەم ئامۆژگاريانەى پێراگەياندوين:

پێويستە رِق‌و كينە لە دڵمان وەدەركەين_

بەرامبەر جەوروستەم دەبێ بەرگێ بكەين_

پاش سەركەوتن‌و بەهێزبوون پێويستە چەكەكانمان دابنێين‌و هەوڵدەين ژیانێكى پرِ لە خۆشى‌و ئاشتى‌و ئاسايش دابين بكەين_

پێويستە بە ئازادى بژين‌و لە بيركردنەوەدا ئازادبين_

خوا بير‌و هۆشى پاك‌و راست‌ودروستى بە ئادەميزاد بەخشيوە، ئادەميزادى بير چاک تەنيا رێگەى راست‌و چاک هەلێدەبژێرێ نەك رێگەى چەوت‌و خراپ_

ئەوانەى خاوەنى بير‌و كردار‌وتەی خاسن، خۆشەويستى خوان لە هەر شوێنێكی جيهاندابن_

 يەك رێگە هەيە لە جييهاندا ئەويش رێگەى راستى يە‌و هەر كەسێك رێگەيەكى ديكە بگرێتە بەر گومڕێيە_

 پەرستن‌وستايشت كردنى ئافەريدگار، تەنيا لەرێگەى بير‌و كردار‌و وتەی چاکەوەيە_

ژیانى پرِ لە ئاسايش‌و تەبايى‌و خۆشى لە رێگەى كار‌و كۆششەوە دێتە دى_

خوا روناكى‌و چاکى تەواو سەنگە‌و لەنێو هەموو مرۆڤێكدا بەشێك لەم سيفەتانە هەيە _

مرۆڤى خاس ئەوكەسەيە كە ئەم سيفەتانە پەروەردە بكات‌و ڵیان دوورنەكەوێتەوە_

 راستى باشترين چاکەيە، و چاکە هيچ شتێك نييە جگە لە راستى_

 زەردەشت ئەم پەيامبەرە نەمرە، ئەم مرۆڤە بێ‌وێنەيە، پەيامەكەى لەسەر سێ ينچينەى گرنگ داڕشتووە:

بيرى چاک (هومت)، وتەی چاک (هوخت)، كردارى چاک (هورشت).

فەرهاد

 

بنەماڵەى زەردەشت‌و پەيرەوەكانى

لە شارى (رِەگا) لە باوكێك بە نێوى (فراهيم رەوا) و دايكێك بەناوی (فەرنو) كيژۆلەيەك لەدايكبو نێويان نا (دوغدو5)

ئەم دوێتە، هەر لەهەرِەتى لاوێتيدا بەربەرەكانى لەتەک نەرێتى نا پەسەندى خەڵکى دەوروبەرى خۆى‌و ململانێـى لەتەك هەڵسوكەوت‌و دەستبرِينى پياوە ئاييەنيەكان دەكرد، تا رِادەيەك بووە هۆى مەترسى بۆيان بڕێ لەو پياوە ئاينيانە بريارياندا كە لە ناويبەرن، (فەرنو) ناچار بوو دەستى كچەكەى بگرێت‌و خێڵ بەجێهێڵێت‌و پەنا بەرێتە بەر خێزانى (پيترسب).

پاش ماوەيەك ئەم كيژە (دغدو) بووە هاوسەرى يەكێ لە كورِەكانى پيترسب بە نێوى (پوروشسب) و كورِێكيان بوو نێويان نا زەردەشت6 زەردەشت لە ئاوێستادا بە زەرەتوتشترە (Zaratoshtre) نوسراوە‌و لە كتێبەكانى پارسيدا بەم شێوانە نوسراوە:

زەردەهشت، زارهشت، زەراتشت، زەرادوشت، زەرتشت، زەردەشت، زەرەدشت، زارتهوشت، زەراهوشت، زەرەهوشت... بەزمانى يۆنانى (Zoroaster)ى پێدەبێژن:

ناوى باوكى زەردەشت پوروشسب يا پوروش ئەسپە (Purushasb). دايكى نێوى دوغدو (Doghdu) يا دوغدڤە (Doughdova) بووە، خێزانەكەى نێوى (هووى) (Hvovi) و لە بنەماڵەى (هوگرە)  Hvoguo‌و كچى فرەوەشتر (فرەشەهوشتر) بووە.

زەردەشت سێ كور‌و سێ كيژى هەبووە،

 * نێوى كورِەكانى بريتى بوون لە:

ئيسودو ئەستێر (Isod- vaster)، ئوروەتدنرا (Orvatad- nar)، هورەچيترا (خورشيدچهرە) (Hvare – chitra).

* ناوى كچەكانى بريتى بوون لە:

فرەنى (Freni)، تريتى (thriti)، وە پوروچيستا (Puruchista) ئەم سێ ناوە لاى زەردەشتيەكان بەفرين، تهرت‌و پوروچسپ ناودەبرێن. زەردەشت چوار براى هەبووە كە دوانيان لەخۆى گەورەتر‌و دوانيان لەخۆى بچوكتربوون، گەورەكان ناويان رِەتوشتەر (Ratushtar)، رەنگوشتەر (Rangushter) بووە، دوو برا بچوكەكەى نێويان نودەريگا (Nodariga) و تيڤيديش (Nividish) بووە.

زەردەشت، پشتاوپشت دەگاتەوە سەر فەرەيدونى كورِى ئابتين بەم شێوەيەى خوارەوە:

زەردەشت – پوروشەسب – پيتەرەسپ – ئەردوئەسب (ئەهوروەئەسب) – هيچە دەست (هەيئچە دەسپ) – چەخشنوش – پيتەرەسپ (پەئى تيراسپ) – هەردورەشن – هەردار (هارتار)- ئەسپيتمان (سپى تامان) –‌ويداشت (وەئيديشتو) – هايزم (فريش) – رەجشەن، ئاريژ، ئەرج – دوران سرون (دوراسروب) - مەنوش چهر (منوچهر) – خورنەر – فريدون – ئابتين.

لە (گاتا)كاندا7  كە سرودى خودى زەردەشتن، باسى ميدوماە (ميديومانگهە Maidyo – Maong – ha) كراوە‌و ناوى لێبراوە كە يەكێكە لە بنەماڵەى ئەسپيتمان. بە قسەى نوسەرى (فروردين يشت) و نوسراو‌و داستانەكانى زەردەشتى يەكان، ئەم ميديوماهە ئامۆزاى زەردەشت بووەو بە یەکەمين کەسان دەژمێردرێت كە باوەرِى بە قسە‌و ئاينى زەردەشت هێناوە، پيتەرەسب، دوو كورِى هەبووە، يەكێكيان پوروشەسب‌و ئەوى ديكەيان ئيراستى (ئاراستى) بووە، زەردەشت، كورِى پوروشەسبە‌و ميديوماە كورِى ئاراستى (لەوانەيە مديو مانگهە لە دوووشەى مديو بە ماناى ماد، مانگهە بە ماناى مانگ بيت كە ماناكەى بەسەريەكەوە دەبێتە (مانگى ماد) لە فەروەردين يشت بەندى 95 نوسراوە:

(.. سڵاو بۆ رِەوانى پاكى ميديوماهى پيرۆز كورِى ئاراستى كە یەکەمين كەس بوو باوەرِى بە ئاينى زەردەشت هێنا)

لەسەرەتادا ئەو کەسانەى باوەرِيان بە قسەكانى زەردەشت هێناو پەیڕەوييان لە ئاينەكەى كرد‌و داكۆكيان لێكرد، كەمبون، هەروەك گوتمان، ميديوماە كە ئامۆزاى زەردەشت بوو، یەکەمين كەسێك بووە كە باوەرِى بە ئاينى زەردەشت هێناوە‌و يەكێك بووە لەو کەسانەى لەتەک زەردەشتدا‌ وڵات‌و كەس‌و كارى خۆيان جێهێشتووە‌و بەرەو ڕۆژهەڵات كۆچيان كردووە.

پاش ميديوماە بە نێو بانگترين كەسێ كە رێگەى راستى هەلبژارد‌و هاتە سەر ئاينى زەردەشت، گوشتاسەب بوو كە پاشايەكى هاوچەرخى زەردەشت بووە‌و لە ئاوێستادا بە نێوى‌ويشتاسەب (Vistaspwea) ناوى لێبراوە كە بە ماناى خاوەنى ئەسپى رِەسەنە. لە گاتاكاندا باسى دوو كەسى ديكەش كراوە كە برابوون، بەنێوى جاماسپ (jamaspa) و فرەشوشتەر (Frashoshtra) كە لە بنەماڵەى هوگوێ (Hvogva) بوون‌و باسى ژيرێتى‌و چالاكى‌و زيرەكيان كراوە، جاماسپ كچى زەردەشت بە نێوى پوروچيستاى مارەكرد، و زەردەشت كچى فرەشوشتەر بە نێوى هووى مارەكردووە، لە يەسناكاندا (كە يەكێكە لە پێنج بەشەكانى ئاڤيستا‌و لە پاشاندا باسى لێدەكەين) ناوى چەند كەسێكى ديكەش براوە كە هاتونەتە سەر رِێى رِاست‌و ئاينى یەکتاپەرستیان پەسەند كردووە وەكو:

ئەسموخوەنوەنت (Asmo xvanant)

ئەشنوخوەنوەنت (Asno xvan vant)

گەوەينە      (Gavayana)

پەرشەت گاو   (Persat Gao)

وەهوەستى    (Vohvasti)

ئيسوەنت     (Isvant)

لەوە دەچێت كە زەردەشت دوو يا سێ جاريش ژنى خواستبێت، یەکەمين ژنى كە پێش كۆچكردنى بۆ ڕۆژهەڵاتى ئيران زەمين بووە كە نەزانراوە ئايا لەتەکيا بووە يا نا، بەڵام زێتر لەوە دەچێت كە پێش كۆچكردنى مردبێت ياخود لەتەکيا نەرِۆيشتبێت چونكە هيچ باسێكى لێنەكراوە.

ماناى وشەى زەردەشت

كەيخوسرەوى شاهرخ لە پەرتوكى (ائينە ائين مزداپرستى) ل – 8 دەبێژێ:

زەردەشت بە ماناى داناو راستگۆيە‌و بە مانايەكى ديكەش خاوەنى‌ووشترى زەردو پيرە، هەندێ لە ئاوێستاناسانی وەك پرۆفيسۆر بورنيفوشەى زەرتشتر (Zarathushtra) دەكەن بە دوو بەشەوە:

زەرەث zarath. بە ماناى زەرد ياخود پير

اشتر Ushtra. بە ماناى‌ووشتر

واتە ماناى زەرتشتر دەبێتە‌ وشترى زەرد يا خاوەنى‌ووشترى زەرد ياخود‌ وشترى پير.

بڕێكى ديكە لە ئاوێستاناسانی وەكو تاراپوروالا، ماناى زەرتشتر بەم شێوەيەى لاى خوارەوە لێكدەدەنەوە:

Zaratha: ماناى زێرِين

Ushtra: لە بنچينەى اش ushى دەزانن كە بە ماناى درەخشان‌و رووناكييە، بەم شێوەيە ماناى زەرتشتر دەبێـە رووناكى زێرين، ئەم لێكدانەوەيە كاڵاى پرِ بە باڵاى زەردەشتە چونكە ئەم پەيامبەرە مەزنترين پياوە لە جيهاندا كە روناكييەكى وەهاى خستۆتە نێو ئەم جيهانە كە هەتاهەتايە لە درەوشينەوەدايە.

توێژەرانێكى ديكەش هەن ناوى زەردەشت بەم شێوەيە لێكدەدەنەوە:

Zara بە ماناى زێرين

Thastra بە ماناى هەسارە (ئەستێرە)

ماناكەى بەسەر يەكەوە دەبێـە هەسارەى زێرين

خوالێخۆشبوو ئيحسان نورى لە كتێبى (تاريخ ريشە نژادى كرد) ل 78 دەبێژێ:

(زەرتوش راسپى تمە) بە زوانى كوردى ماناى (دەستەيە تيشكى زێرينى خۆرە) و بەم شێوەيەى لاى خوارەوە ماناكەى لێكداوەتەوە:

نووسەرى ناوبراو دەبێژێ كە ماناى ئەم وشەيە (ناو) نييە، بەڵکو بريتيە لە نازناو. حبيب الله نەوبەخت، كە كتێبى (تاج) ى جاحڤى گۆرِيوەتە سەر زمانى فارسى دەبێژێ:

(.... دەربارەى ناوى زەردەشت ئەوەى پتر لە راستى نزيكترە دەبێ (زاراتشترا) بێت ئەم وشەيە نە بە ماناى خاوەنى‌ووشترى زەرد ياسوورە كە بڕێ لە ئاوێستا ناسان باسيان كردووە‌و نە بەماناى پرشنگى ئاگرە‌و نە بە ماناى هەسارەى زێرينە، بەڵکو بەگوێرەی ئەو چل‌و پێنج ساڵەى لێكۆڵینەوەم دەربارەى مێژووى زەردەشت هەبووە‌و بۆم رونبۆتەوە كە:

زەردەشت جگە لەوەى كە پەيامبەر بووە، يەكێ لە خۆنكارە مەزنەكان (ماد) بووە‌و ناوەكەشى بريتيە لە سێ بەش:

1.                                     زارا

2.                                     تەشت

3.                                     را

زارا: بە ماناى دەريايە لە كوردى دا زەريايە

تەشت: بە ماناى دەشتە

رابە ماناى خۆنكار يا (شا) يە

كەوايە ماناى زاراتشترا دەبێتە خۆنكارى دەشت‌و دەريا كە بە زمانى عەرەبى دەبێتە (سلطان البر‌و البحر)

بێگومان ماناى وشەى زەردەشت هەرچيەك بێت، گەر ‌وشترى زەرد بێت يا‌ووشترى پير، هيچ شتێك لە مەزنايەتى‌و پايەبەرزێتى ئەم پەيامبەرە كە مناكاتەوە، بەتایبەتی كە بزانين ئەم ناوەى كە دايكو بابى بۆيان داناوە، لەو سەردەمەدا باوبووە فرە لە (شا) و پياوەگەورەكان‌و پاڵەوانەكان، ئەو جۆرە ناوانەيان هەبووە وەكو:

جردگو (گاى پير) – جرداس (نۆكەرى پير) – جردوكش (درەختى پير) – فرشوشتەر (ووشترى گەنج) – ئەواروشتر (بێچووەووشتر) – گەرشاسەپ (ئەسپى لەر) – گەرشيوز (بێ توانا) – گەرشانگ (لەرِو بێ توانا)...

كات‌و سەردەمى پەیدابوونى زەردەشت

بەر لەوەى دەستبكەين بە باسكردنى كات‌و سەردەمى پەیدابوونى زەردەشت دەبێ دان بەوەدا بنێين كەوا تا ئێستا مێژووى رِاست‌و دروستى پەیدابوونى زەردەشت ناديارە‌و ناتوانين بە بەڵگەو شێوەيەكى دروست‌و تەواو بێژين كەوا پەيامبەر لەفڵان ساڵ هاتۆتە دنيا، چونكە مێژوونوسەكان هەر لە مێژەوە تا ئێستا ئەوەندەى بۆچون‌و باوەرِى جياوازيان هەيە بۆ ئەم مەسەلەيە كە دژوارە بتوانين مێژوويەكى تەواوەتى بۆ دابنێين.

گەلێ لە مێژوونوسان لەدایکبوونى زەردەشت بە سەدەى شەشەم يا حەوتەمى (پ.ز) دادەنێن، لەكاتێكدا هەندێكى ديكەيان ئەم مێژوە دەگەيەننە نزيكەى هەشت هەزار ساڵ (پ. ز)

ئاوێستا ناسەكان‌و ڕۆژهەڵات ناسەكانيش هەندێكيان پالێپشتى دەستەى یەکەم‌و بڕێكيان پالێپشتى دەستەى دووهەمن، و دەستەيەكى ديكەيان پاش لێكۆڵینەوەيەكى زۆر باوەرِى هەردوو دەستەكە بە رِاست نازانن‌و لەبەر رِۆشنايى مێژوودا كاتى پەيدا بوونى زەردەشتيان داناوە، بەپێويستىدەزانم كورتەيەك دەربارەى هەر سێ بۆچونەكان بخەمە بەرچاو:

بیرۆکە‌و بۆچونى یەکەم:

زوربەى زۆرى زەردەشتيەكان‌وفرە لە نووسەرە ئيسلاميەكان لەوباوەرِەدان كە مێژووى پەیدابوونى زەردەشت، دەگەرێتەوە بۆ دەوروبەرى شەش سەد ساڵ (پ.ز)

1.      زادسپرم، موبدى سيركان (سيرجان) كە براى (منوچهر)ى گەورەى موبدان بووە لە شيراز‌و پارس‌و نووسەرى كتێبى (داستان دينى) و (نامە هاى منوچهر)ە‌ولەسەردەمى مەئمونى خەليفەى عەباسيدا ژياوە، لەوباوەرەدا بووە كە ماوەى نێوان پەیدابوونى ئاينى زەردەشت تا رِوخاندنى دەوڵەتى پاشايەتى ئێران بە دەست ئەسكەندەرى مەقدۆنى‌و كوشتنى داريوشى سێهەم (دارا) نزيكەى 300 ساڵ دەبێت.

2.       لە بەشى یەکەمى كتێبى (ئەرداى‌ويراف نامە) نووسراوە:

((پاش ئەوەى زەردەشتى پاك ئاينى یەکتاپەرستی لە ئاهورامەزدا وەرگرت، و بەناو خەڵکدا بڵاوى كردەوە، ئەم ئاينە ماوەى 300 ساڵ بە پاكى‌و بێدەسكارى مايەوە، و خەڵکى هيچ جۆرە گومان‌و رارِايى يەكيان ڵی نەبوو، تاوەكو لە ئەنجامدا ئەهريمەنى ناپاك بۆئەوەى دوو دڵی‌و رارِايى بخاتە نێودڵی خەڵکەوە ئەسكەندەرى مەلعونى رۆمى هاندا كە هێرش بەرێتە سەر ناوچەى ئێران‌و‌وێرانى بكات، وە شاى ئيران بكوژێت‌و پايتەختەكەى خاپور بكات..))

لەم داستانە ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت كە ماوەى نێوان پەیدابوونى زەردەشت‌و هێرشى ئەسكەندەر بۆ سەر ئێران 300 ساڵ بووە.

3.      نووسەرى (بندهش) ماوەى نێوان كاتى پەیدابوونى زەردەشت تا وەكو مردنى ئەسكەندەر بە 272 ساڵ دادەنێت‌و دەبێژێ:

لەبەر ئەوەى ماوەى فەرمانرِەوايى ئەسكەندەر تەنيا 14 ساڵ بووە، دەبێ ماوەى پەيدا بوونى زەردەشت تا رِوخاندنى دەوڵەتى هەخامەنشى ئيران بە دەست ئەسكەندەر 258 ساڵ بو بێت.

4.      مەسعودى لە كتێبى (مروج الذهب الجز‌و الثاني، ص 230) دا دەبێژێ:

(وزعمت المجوس أن من وقت زرادشت بن اسبيمان نبيهم الى الاسكندر  مائتين و ثمانين سنة ، و ملك الاسكندر  الى ملك اردشير خمسمائة سنة و سبع عشرة سنة ، ومن ملك اردشير الى الهجرة خمسمائة سنة و اربع و ستون سنة)

بەگوێرەی نووسينەكانى مەجوسەكان (زەردەشتيەكان) لەسەردەمى زەردەشتى كورِى ئەسپيتمانى پەيامبەريان، تاوەكو هێرشى ئەسكەندەر 280 ساڵ بووە.

بەڵام هەمان نووسەر (مەسعودى) لە كتێبێكى ديكەدا (التنبيە‌و الاشراق) دەلێت كە ئەم ماوەيە 300 ساڵ بووە.

ئەبورەيحانى بيرونى كە نوسەرێكى ديكەى ئيسلامە ماوەى نێوان ئەم دوو رِوداوە بە 258 ساڵ دادەنێت، لەبەر ئەوەى ئەسكەندەرى مەكدۆنى لەساڵی 331 (پ.ز)دا هێرشى كردۆتە سەر ئێران‌و داريوشى سێهەم كە دوا شاى هەخامەنشى يەكانى بووە، لە ساڵی 330 پ.ز كوژراوە، هەروەها لەبەر رِۆشنايى باوەرِى ئەو نووسەرانەى ناومان بردن دەبێ كاتى پەیدابوونى زەردەشت يا 630 ساڵ (330+300) ياخود 588 ساڵ پ.ز (330+258)بێت.

 ئەميانوس مارسلينوس(Ammianus Marcellinus)ى رۆمى كە لە 330 زاينى ژياوە، پالێپشتى ئەم باوەرە بووە‌و دەبێژێ:

((ئاينى موغ زانياريەكە كە زەردەشتى بەلخى لەسەردەمى فەرمانرەوايەتى گوشتاسەبى باوكى داريوشدا بڵاوى كردۆتەوە..))

كۆنترين نوسراوێك لەم بارەوە كە لە يۆنانيەكانەوە ماوەتەوە، بريتيە لە داستانى گفتۆگۆى پیتاگۆرس (پيتاگوراس Pitagoras) لەتەک زاراتاس Zaratasيا زابراتاس Zabratas  كە لە بابل‌و شوش چاويان بەيەكتر كەوتووە. ئەم زاراتاسە يا زابراتاسە لەسەردەمى كەمبوجيە (522-529) و داريوش دا ژیانەوە‌و لەسەردەمى كەمبوجيەدا، بەهۆی ناكۆكى لەتەک موغەكاندا، لە‌ووڵات دور خراوەتەوە‌و لەسەردەمى داريوشدا، لە بابلەوە گەرِاوەتەوە بۆ شوش، ئەگەر ئەم داستانە رِاست بێت، و ئەم زاراتاسە هەمان زەردەشت بو بێت، سەدەى شەشەمى پ.ز بەسەردەمى لەدایکبوونى زەردەشت دەژمێرێت.

دياكونوف لە كتێبى (تاريخ ماد) دەبێژێ:

بەبۆچوونى ئێمە ئەوەى كە پتر لە رِاستى نزيكترە ئەوەيەكە مێژووى لەدایکبوونى زەردەشت دەگەرِێتەوە بۆ +_700 پ.ز.

لە ڕۆژهەڵاتناسان‌و ئاوێستا زانانى ئەم چەرخە، (جاكسۆن Jackson)ى ئەمريكى‌و (وست West)ى ئينگليزى‌و (ميلەر Meller)ى فەرەنسى لەتەک ئەم بۆچونەدان‌و دەبێژن كە زەردەشت لەسەردەمى گوشتاسەبى باوكى داريوشى گەورەى هەخامەنشى دەركەوتووە.

ئەم باوەرِ‌و بۆچونانە، هەر چەندە لايەنگيرانێكى زۆريان هەيە، بەڵام لەبەر ئەم هۆيانەى لاى خوارەوە، لەلايەن زوربەى زانايان بەرپەچ دراونەتەوە:

1- رِاستە لە گاتەكاندا زەردەشت فەرموويەتى كە لەسەردەمى حوكمرِانێتـى گوشتاسەب، پەيامى ئاسمانى خۆى بڵاوكردۆتەوە، بەلام ئەو گوشتاسەبەىئەو باسيدەكات جياوازە‌و ئەو گوشتاسەبەى باوكى داريوش نيە، ئەم دوانە لەبەر رِۆشنايى ئەم سێ خاڵەى لايخوارەوە دووكەسى جياوازن:

أ – ئەو گوشتاسبەى لەسەردەمى زەردەشتدا فەرمانرِەوايەتى كردووە، هەروەك لە ئاوێستادا نوسراوە، كورِى ئەرودئەسپ (ئورت ئەسپا)يە Aor vat aspa‌و لە شانامەى فردوسى بەنێوى لهراسب نێوى لێبراوە، ((كەى گوشتاسەب (كاوئوستاسپە) كورِى لهراسب (ئورت ئەسپا) كورِى كەيخوسرەو (كاوا هوسراوا) كورِى كەيكاوس (كاوى ئوسا) كورِى كەيقوباد (كاوى كواتا))) و لە (كەيانى)8 يەكان بووە كە لە ئاوێستا بە نێوى كەوى‌ويشتاسەبKaviwshtaspa ناوبراوە يانى كەى گوشتاسەب. فردوسى‌و دەقيقى دوو شاعيرى بەناوبانگى فارسن، پالێپشتى ئەم باسەن‌و بە يەكێك لە (شا) كانى كەيانيان دادەنێن.

ب- لە كتێبى (تاريخ ادبيات ايران در عصر هخامنشى) نوسينى پرۆفيسۆر عباس مهرين، دەقى بەشێك لەو نووسينەى كە داريوش گەورەى هەخامەنشى لەسەر بەرد لە كێوەكانى بێستون هەڵیكۆڵیوە، بەم شێوەيەى لاى خوارەوە باس دەكات.

(ادم داريەواوش خشيەتيە‌و زرگە خشيەتيە، خشيەتيە نام خشيەتيە پارسائى خشيە تيە دهيو نام‌ويشتاسپهيا پوترە ارشمهياتيە) ماناكەى:

((منم داريوش شاى گەورە، شاى شايان، شاى پارس، شاى سەرزەمينى پورويشتاسەب (گوشتاسەب) كورِەزاى ئارشام))

گوشتاسەبى باوكى داريوش هەخامەنشى‌و لە بنەماڵەى هەخامەنشىيە. داريوش دەبێژێ:

((باوكى من‌ويشتاسبە باوكى‌ويشتاسب ئەرشامە، باوكى ئەرشام ئەريەرمنە، باوكى ئەريەرمن چشەپش‌و باوكى چشەپش هەخامەنشە، بۆيە بە ئێمە دەبێژرێت هەخامەنشى))

ج- زەردەشت لە گاتاكاندا كە ناوى كەى گوشتاسەب دەبێت، بە (شا) نێوى دەبێ‌و پێى دەبێژێ كەى گوشتاسەب‌و ئەم گوشتاسەبە (شا) يەكى بەهێز‌و توانابووە، لەكاتێكدا باوكى داريوش (شا) نەبووە بەڵکو فەرمانرِەواى تەنيا ناوچەى (پارپ) بووە‌و لە دەوروبەرى سەدەى شەشەم پ.ز ژياوە.

سەرچاوە: كتێبى (ايران باستان) بەشى یەکەم ل- 231، نوسينى حسن پيرنيا  / ێبينى:لەبەرامبەر ئەو ناوانەى فەرمانرِەوايەتى ناوچە بوون،ژمارە دانراوە

2- ئەگەر زەردەشت لەسەردەمى گوشتاسەبى باوكى داريوش پەيدا بو بێت دەبوايە شاگەورەكانى هەخامەنشى وەك كۆرشى گەورە كە سەر زنجيرەيان بووە، هەروەها كەمبوجياو داريوش، لە كتێبى ئاوێستادا ناويان لێببرايە، بەڵام لە هەموو بەشەكانى كتێبى ئاوێستادا نە ناوێك لە شاكانى هەخامەنشى‌و مادەكان براوە‌و نەباسێكيش دەربارەى تەختى جەمشيد‌و هەمەدان (ئەكباتان) كە پايتەختى ئەو دوو دەوڵەتە گەورەيە بون كراوە‌وابزانم ئەمە گەورەترين بەڵگە بێت بۆ سەلماندنى ئەوەى كە زەردەشت زۆر لە پێش گوشتاسەبى باوكى داريوش بووە.

3- هيرودتس Herodotus، مێژوونوسى بەناوبانگى يۆنانى كە لە ساڵی 484 پ.ز ژياوە‌و گوێيا گەشتێكى بە نێو ئێراندا كردووە، لە كتێبێكدا باسى گەلێ لە شاكانى ميدياى كردووە وەك، دياكۆ، فرەوەرتى وەهو خەشترە، ئاستياك، هەروەها باسى چوار لە شاكانى هەخامەنشى كردووە (كوروش، كەمبوجيا، داريوش، خەشايارشا) وە باسى چوێنيەتى ژیانى ئەو سەردەمەى ناوچەى ئيرانى كردووە، بەڵام لە كتێبەكەيدا بە هيچ جۆرێك باسێكى لە زەردەشت نەكردووە‌و ناوى نەبردووە.

ئاشكرايە ئەگەر زەردەشت وەكو دەبێژن لەو سەردەمەدا پەيدا بو بێت دەبوا ئەو مێژوونوسە بەناوبانگە پەنجەى بۆ رِاكێشايە چونكە باسو رِوداوێكى وەها گرنگ چون لە خامەى‌وا مێژوونوسێك دەكەوێت، وەيا لە يادى دەچێت باسێكى لێبكات‌و چەندين لاپەرەى كتێبەكەى پێ نەرِازێنێتەوە.

 

بیرۆکە‌و بۆچونى دووهەم:

بۆچونى دووهەم بريتيە لە بيروراِى زۆربەى نووسەر‌و مێژوونوسەكانى يۆنانى كە دەربارەى سەرزەمينى ئێران‌و ئاينى زەردەشتى فرە شتيان لە كتێبەكانياندا نوسيوە، ئەمانە مێژوى پەیدابوونى زەردەشت دەگێرِنەوە بۆ 8000 ساڵ لەمەوبەر، واتە 6000 ساڵ پ.ز.

1-     یەکەمين كەسێك كە دەربارەى زەردەشت شتى نوسيوەتەوە ئەكزان توس (كسانتوس Xantus) بووە كە لە سەدەى پێنجەمى پ.ز لە شارى (سارد)ى پايتەختى ليدى ژياوە‌و هاوچەرخى خەشايارشا (485 -464) چوارەمين شاى هەخامەنشى بووە.

ئەو كتێبەى كسانتۆس نوسيوێتى ئێستا نەماوە، بەڵام ديوژنس لرتيوس (Diogeues Leartius)ى يۆنانى كە لە ساڵانى 210 پاش لەدایکبوونى حەزرەتى عيسى ژياوە، لە كتێبێكدا دەربارەى خستانوس، چەند شتێكى نوسيوە‌و لە زمان ئەوەوە دەبێژێ كە زەردەشت 6000 ساڵ پێش هێرشى خەشايارشا بۆ سەر يۆنان ژياوە (ئەم هێرشە لە ساڵی 480 پ.ز رويداوە) لە بڕێ لە ژمارەكانى ئەو كتێبە لە بريتى 6000 ساڵ، 600 ساڵ نوسراوە. وە تا ئێستا ئاشكرا نەبووە كە كاميان راستترە، (لەو سێ نوسخەيەى كەلە كتێبى ناوبراو ماوەتەوە، يەكێكيان ساڵی 600‌و دوانەكەى ديكەيان ساڵی 6000 نوسراوە).

2-     پلينوس Plinius نووسەرى رۆمى (23-79ز) كتێبێكى گەورەى هەبووە بە نێوى Naturalis – Historia كە لەبەشى 30 سيهەميدا نوسيووێتى ئەرستۆ‌و ئەدكسوس Eudoxus كە هەردووكيان لە قوتابيانى ئەفلاتونى فەيلەسوفى بە نێو بانگى يۆنانين، مێژووى ژیانى زەردەشت بە 6000 ساڵ پێش مردنى مامۆستاى خۆيان دەزانن.

پلينوس لە هەمان كتێبدا دەبێژى كە هرميپوس (يەكێك لە زانا مەزنەكانى يۆنان بووە‌و لە ساڵانى 250 پ.ز دا ژياوە ژیانى زەردەشتى بە 5000 ساڵ پێش شەرِى تەروادە (ترويا Troy) كە لە ساڵی 1184 پ.ز رِويداوە، داناوە . پلينوس دووبارە دەبێژێت كە موسا چەند هەزار ساڵێك پاش زەردەشت هاتووە.

3-   ديوژنس لرنيوس كە لە مەوبەر ناومان برد، لە كتێبێكدا دەربارەى يەكێكى دى لە شاگردەكانى ئەفلاتون دەدوێت بە نێوى هرمودوروسHermodoros‌و دەبێژێ كە ئەم هرمودوروسەش مێژوى ژیانى زەردەشتى بە 5000 ساڵ پێش شەرِى تەروادە داناوە.

4-  پلوتارك مێژوونوسى يۆنانى (46-125ز) مێژوى ژیانى زەردەشت بە 5000 ساڵ پێش شەرى تەروادە دادەنێت.

5-  سوئيداس Suidas (970ز) كتێبێكى فەرهەنگى هەبووە كە تێياد لەژێر وشەى زەردەشت نووسيوێتى كە ئەم پەيامبەرە لە 5000 ساڵ پێش شەرِى تەروادە لەدايكبووە.

6- زاناى ئەلێمانى بارۆن بون سن Baron Bunsen لە كتێبێكدا بەنێوى Egypts place in universal History  سەردەمى ژیانى زەردەشت بە 6500 ساڵ پێش لەدایکبوونى عيسا دەژمێرێت.

7- ڤۆلتێر Volter ى فەرەنسى سەردەمى ژیانى زەردەشت بە 6000 ساڵ پێش كوروش دادەنێت.

لەبەر رِۆشنايى باوەرِى ئەو نووسەر‌و مێژوونوسانەى ناومانبردن ئەم خاڵانەى خوارەوەمان وەدەستدەكەوێت:

أ- زوربەى نوسەرانى يۆنان‌و رۆمى، كات‌و سەردەمى پەیدابوونى زەردەشت بە 5000 ساڵ پێش شەرِى تەروادە دادەنێن‌و لەبەر ئەوەى ئەو شەرِە لە ساڵی 1184 پ.ز رِوويداوە كەواتە دەتوانين بێژين مێژووى پەیدابوونى زەردەشت بە باوەرِى ئەو نووسەرانە دەبێتە 6184 ساڵ پ.ز (5000+1184).

ب – دوو كەس لە قوتابيانى ئەفلاتون (ئەرستۆ‌و ئەدكسۆس)مێژووى پەیدابوونى زەردەشت بە 6000 ساڵ پێش مردنى مامۆستاى گەورەى خۆيان دەزانن، ئەفلاتون لە ساڵی 347 پ.ز كۆچى دواى كردووە.

كەواتە بە قسەى ئەرستۆ‌و ئەدكسۆس، دەبێ كات‌و سەردەمى پەیدابوونى زەردەشت ساڵی 6347 پ.ز بو بێت (6000+347).

ج – لەبەر ئەوەى هێرشى خەشايارشا بۆ سەر يۆنان لە ساڵی 480 پ.ز رِوويداوە، بە قسەى خستانوس دەبێ كاتى پەیدابوونى زەردەشت ساڵی س6480 پ.ز بو بێت (6000+480).

ڕۆژهەڵاتناسان‌و ئاوێستا زانان بەرپەچى ئەو کەسانەى دەدەنەوە كە مێژووى 6000 ساڵ پ.ز بە كاتى پەیدابوونى زەردەشت دادەنێن‌و بەڵگەيان ئەوەيە كەوا مێژووى ئێران زەمين تەنيا لەسەردەمى مادەكانەوە ئاشكرابووە‌و ئەوانەى پێش ئەمان ژياون، تا ئێستا مێژوويان رِوون نەبۆتەوە‌و هيچ ئاسەوارێك لەشاكانى پێشدادى‌و كەيانييەكان كە لە ئاوێستا‌و شانامەى فيردەوسى، باسيان لێكراوە نييە، و زوربەى زۆريان ئەم شايانە بە داستانى ئەفسانەيى دادەنێن، بەڵام هيوادارين كە بەهۆی توێژينەوەى زانستى رۆژێك بێت كە ئاسەوار‌و خشتە نوسراوە شاراوەكان لەنێو جەرگەى خاكدا بدۆزرێتەوە‌و بە شێوەيەكى زانستانە دەربارەى مێژووى دێرينى ميللەتانى ئارى  بەتایبەتی نەتەوەى كورد‌و پەيامبەرى مەزن‌و نەمرمان  زەردەشت ئەو شتانەى‌ون‌و ناديارن ئاشكرا بن‌و پەردە لەرِوى ئەم رِازە گەورەيە راِبمالێرێت.

 

بیرۆکە‌و بۆچونى سێهەم:

زۆربەى ئاوێستا ناسان‌و ڕۆژهەڵاتناسانى ئەم چەرخانەى دوايى، كە دەربارەى مێژووى دێرينى ئێران، توێژينەوەيان بووە‌و دەربارەى كات‌و سەردەمى پەیدابوونى زەردەشت، لێكۆلێنەوەيەكى فرەيان بووە‌و گەيشتونەتە ئەو رِاستييەى كەوا بۆچونى دووهەم پەسەند نەكەن، لەبەر ئەوەى ئەو مێژووەى دايانناوە، زۆر كۆنە‌و دەكەوێتە پێش زانياريمان دەربارەى مێژوو، وە تا ئێستا هيچ شتێكى زانستى دەربارەى ئەوکاتە نەزانراوە، هەروەها  بۆچونى یەکەميش پەسەند ناكەن لەبەر ئەوەى مێژووەكەى زۆر لەوە نزيكترە كە رِاستى پالێپشتى بكات هەروەكو لەمەوبەر باسمان كرد.

 بەپێويستىدەزانم لێرەدا باوەرِو بۆچونى بڕێ لە زانايانى ئەم چەرخە بخەمە پێش چاو:

خوالێخۆشبوو پرۆفيسۆر پورداود كە يەكێكە لە هەرە بەناوبانگترين ئەو کەسانەى كە زوربەى ژیانى خۆى تەرخان كرد بوو بە لێكۆلێنەوە دەربارەى مێژووى ژیانى زەردەشت‌و ئاينى  خواپەرستى‌و زمانى ئاوێستا، ناوبراو لە كتێبەكانى خۆيدا، پاش ياداشتكردنى باوەرى زۆربەى نوسەرەكان گەيشتۆتە ئەو راستييەى كەوا مێژووى پەیدابوونى زەردەشت چەرخى هەشتەمى پ.ز‌و ژورتر بووە، و زێتر بە 1080 ساڵ پ.ز دادەنێت، شاپور شهبازى، كە يەكێكە لە توێژەرە بەناوبانگەكانى سەردەم، سەبارەت بە داستانە مێژووييەكان‌و مێژووى خەوارەزم‌وسياوەش ساڵی 1080 پ.ز بە ساڵی لەدایکبوونى زەردەشت دەژمێرێ‌و دەبێژێ:

(بە گوتەی – بيرونى – خوارەزمييەكان كاتى هاتنى سياوەش كورِى كەيكاووس بۆ خوارەزم‌و فەرمانرِەوايەتى ئاسياى ناوەنديان كردۆتە مێژوو‌و رۆژى نەتەوەيى خۆيان، ئەم رِووداوە لە 888 ساڵ پێش ئەسكەندەرى مەكدوێنى. واتە 1200 ساڵ پ.ز بووە، بەگوێرەی ئەوەى كە لە شانامەدا هاتووە، فردەوسى چوار نەوە لەنێوان سياوەش‌و زەردشت دەستنيشان دەكات، كەوايە، بەگوێرەی ئەم بۆچوونە ئاينى زەردەشتى دەبێ نزيكەى 1080 پ.ز بڵاو بووبێتەوە.

لەبەر ئەوەى بيرونى خۆى خەڵکى خەوارەزم بووەو خەوارەزمييەكان بە (كەلتورپەرستى) بەناوبانگبون دەشێ ئەم مێژووە رِاستتر بێت لە مێژووەكانى ساسانييەكان)

ويلهام گيگرى ئەلێمانى، بارتلومە، ريخلت Reikhlt‌و ئاندريا F.C. Andrea ڕۆژهەڵاتناسى ئەلێمانى تێل C.P. Tieleى هۆلێندى كليمن C.Clemenتوێژەرى فەرەنسەيى، لە نوسينەكانى خۆياندا، كات‌و سەردەمى پەیدابوونى زەردەشت، بە چەرخى نۆهەمى پ.ز دەزانن. دكتور دالا كاتى پەیدابوونى زەردەشت بە 1000 ساڵ پ.ز دادەنێت. ژبيح الله بهروز، پاش لێكۆلێنەوەيەكى يەكجار زۆر‌و بەهۆی ژمارەگەرييەكى ئەستێرە ناسينەوە گەيشتۆتە ئەو باوەرِەى كە بە تەواوەتى كاتى لەدایکبوونى زەردەشت بە نەورۆزى ساڵی 1768 پ.ز دادەنێت.

پرۆفيسۆر ميلز، زاناى ئينگليزى‌و مامۆستاى زمانى ئاوێستايى‌و وەرگێرى گاتاكان، كاتى پەیدابوونى زەردەشت بە زێتر لە 1500 ساڵ پ.ز دادەنێت، ئەم زانايە (ميلز) دەبێژێ:

 تا چەند ساڵك لەمەوبەر، وامدەزانى كەنابێ كاتى پەیدابوونى زەردەشت زێتر لە 1500 ساڵ پ.ز بێت، بەڵام پاش لێكۆلێنەوە‌و خوێندنەوەى سەرچاوەكان، بۆم رونبۆوە كە هەر چەند كاتى پەیدابوونى زەردەشت لە 1500 ساڵ پ.ز، پێشترو مەنتيقى (لوێژيكى) ترە، چونكە هەر كاتێك زمانى گاتاكان بە پێش سەردەمى خۆرپەرستن بزانين، دەتوانين ئەم كتێبە ئاسمانيە بە كۆنترين كوێنوسى خەتى بزانين كەتا ئێستا گەيشتۆتە دەستمان، بەڵام بەگوێرەی هەموو ئەو رِاستيانە  بەتایبەتی مێژووى دێرينى ئێران‌و ئەو هەموو گۆرانكاريانەى كە بەسەر زمانە ئاريايەكان هاتووە‌و هەروەها نەبوونى ناوى (مهر) و (هوم) لەنێو گاتاكاندا (مەبەستمان لەو دوو ئيزەدەيە كە لە ئاوێستاى نوێدا‌و لە رێگ‌ويد بە دورودرێژى باسيان لێكراوە)

 ئەمانە هەموو ‌وا پيشان دەدەن كە ماوەيەكى يەكجار زۆر‌و ساڵانى فرەى خاياندووە تاوەكو ئاينێك كە هيچ جۆرە ئەفسانە‌و دەمارگيرێتى تێدا نەبووە ئا بەم جوێرە تووشى نوشوست بێت،بێگومان ئەو ئيزەدە هاوبەشانەى كە لە (يەشت)ە كان‌و رێگ‌ويد باسيان لێكراوە، فرە كۆنن، كەوايە ئەگەر كات‌و سەردەمى گاتاكان بە پێش پەرستنى ئەم ئيزەدانە بزانين (چونكە لە گاتاكاندا بە هيچ جورێك باسى ئەمانە نەكراوە). ناتوانين مێژوويەكى دياريكراو بۆ دێرێنێتى گاتاكان دابنێن.

فيروز ئازەر گوشەسب موبدى زەردشتيەكان، لەوباوەرِەدايە كەوا كاتى پەيدابونى زەردەشتى نەمر‌و پاك، دەگەرێتەوە تا 3000 ساڵ پ.ز‌و بەرەو ژورتريش.

پرۆفيسۆر رامپيسى ئەلێمانى لەروى بەراورد كردنىوشەى ئاهورامەزدا كە لە گاتاكاندا، هەروەها لە كتێب‌و نوسينەكانى سەردەمى هەخامنشى يەكاندا باسكراوە، دركى بە دێرينى سەردەمى زەردەشت كردووە، ئەم زانايە دەبێژێ:

(لەسەرانسەرى گاتاكاندا‌ وێڕای ئەوەى كە زێتر لە 200 جار ناوى ئاهورامەزداى تيا هێنراوە، وەلێ زوربەى زۆرى بەشێوەى مەزدائاهورا، وەياخود بە شێوەى جياجيا وەك مەزدا، ئاهورا نێوبراوە، كەچى لەسەر بەردە  نوسراوەكانى هەخامەنشى يەكانى هەميشە ناوى خوا بە ئورمزد (هورمزد) ئاهورامەزدا براوە، ئەم باسە ‌وادەگەيەنێت كەوا ماوەيەكى يەكجار زۆرى خاياندووە‌و دەتوانين بێژێن هەزارەها ساڵی پێچووە بۆئەوەى ناوێكى‌وا كە رۆژانە چەندين جار، لەسەر زمانى خەڵک بووە، ئا بەم شێوەيە بگۆرێت يانى لە شێوەى مەزدائاهوراوە بگۆرێت بۆ ئاهورامەزدا‌و ئورمزد، گۆرينى زمان بەم شێوەيە زۆر مەحاڵە لە ماوەيەكى كورت‌و كەمدا رِوبدات، مەگەر ئەوەى چەند سەدەيەكى بەسەردا تێپەرێت)، بەگوێرەی ئەو قسانەى رامپيس دەبێ كاتى پەیدابوونى زەردەشت دەوروبەرى 3500 ساڵ پ.ز بێت.

قازى صاعد الاندلوسى (420-462 ە.ق) لە كتێبى (التعريف بگبقات الامم) ل. 161 -162، دەربارەى خونكارانى ئێران‌و ئاينى دێرينى ئەو ناوچەيە‌و گوشتاسەب شا‌و باوەر‌و كاتى پەیدابوونى زەردەشت باس دەكات‌و دەبێژێ:

كە زەردەشت 1300 ساڵ پێش كوشتنى يەزدەگوردى سێهەم (دواشاى ساسانيەكان) پەيدابووە.

ئەدورا ماير دەبێژێ:

سەردەمى پەیدابوونى زەردەشت دەگەرێتەوە بۆ 1000 ساڵ پ.ز ناوبراو ئاماژە بۆ ئەو نوسينانە دەكا كە لە خوێنكارەكانى ئاسورى لە چەرخى هەشتەمى پ.ز بەجێماوە‌و تيايدا ناوى مەزدكۆ Mazdako كە يەكێك بووە لە شازادەكانى ماد، براوە ناوبراو دەبێژێ كە ئەم ناوە، لە مەزداپەرستى يەوە وەرگيراوە كە لەنێو مادەكاندا لايەنگيرانێكى فرەى هەبووە، ماير، دەبێژێ كە مەزداپەرستى پێش چەرخى هەشتەمى پ.ز لەنێو مادەكاندا بووە‌و پاشان بەرەو (پارس) رۆشتووە.

گولدنەر، سەرەتا مێژووى لەدایکبوونى زەردەشتى وەك بۆچونى یەکەم زانيوە، پاشان باوەرِى بەوە هێناوە كە زەردەشت لە 1000 ساڵ پ.ز لەنێو مادەكاندا هاتۆتە جيهان‌و ئاينى مەزداپەرەستى بڵاوكردۆتەوە.

بارتلومە لەدایکبوونى زەردەشت بە 900 ساڵ پ.ز دادەنێت، ويسن دونك wesen donck، لەدایکبوونى زەردەشت بە 900 تا 1000 ساڵ پ.ز دادەنێت.

مولتون، لەدایکبوونى زەردەشت بە 900 تا 1800 ساڵ پ.ز دادەنێ، پرۆفيسۆر هومل Hummelى ئەلێمانى سودى لە خشتە نوسراوەكانى ئاسوريەكان وەرگرتووە كەلە 1000 ساڵ پ.ز نوسراوە‌و تيايدا ناوى ئاسورا – مازا Assors – Mazza بە ماناى ئاهورامەزدا لێكداوەتەوە‌و دەبێژى كە سەردەمى پەیدابوونى زەردەشت دەگەرِێتەوە بۆ پێش هەزارەى یەکەمى پ.ز.

پرۆفيسۆر هيپل Hippel پسپۆرى زمانەوانى ئەلێمانى بەهۆی زانستى زمانەوانى نوێ وە لەوباوەرەدايە كە زەردەشت بە لايەنى كەمەوە 1000 ساڵ پ.ز لەدايكبووە.

پرۆفيريۆس Prophyrius نوسەرێكى يۆنانى بووە‌و لە سەدەى سێهەمدا ژياوە ئەم نوسەرە پیتاگۆرسى زاناى بەناوبانگى يۆنانى (497 – 582 پ.ز) بە قوتابى زەردەشت دەزانێت‌و لەوباوەرەدا بووە كە فيپاغوێرس زۆر نهێنى لە موغەكانەوە فێربووە. ئەم نوسەرە لە زمان فيپاغۆرسەوە دەبێژێ:

كە موغەكان دەربارەى خوايەك بەناوی (ئەرومازسى) دواون كە لەشى لە روناكيەكى (بێ خەوش – خالص) پێكهاتووە، رِۆحى ئەم خوايە تەنيا باوەرى بە راستى هەيە‌و دژى درۆ‌و خراپەيە.

سن سيلوس‌و پانودوروس، دوو نوسەرى رۆمى بون‌و مێژوى زەردەشت بە 1200 ساڵ پ.ز دەزانن.

هەخامەنش، دامەزرێنەرى بنەماڵەى هەخامەنشى، سەرەتا لەژێر چاودێرى مادەكان‌و ئيلامى يەكاندا، دەوڵەتێكى دامەزراند، لە پاشاندا كورەكەى چيش پيش (640-675 پ.ز) خۆى لە دەست ئيلاميەكان رزگار كرد‌و ناوچەى (پارسا‌و ئەنشان)ى خستە سەر‌ووڵاتەكەى، پاش ئەمە‌ووڵاتەكەى لەنێوان دوو كورەكانى دابەشكرد، ئاريارامش Ariaramaes (640-590) و كورشى یەکەم (600-640) شايانى باسە، سينى يەكى زێرين لە ئاريارامش بە جێماوە كە دەگەرِێتەوە بۆ چەرخى حەوتەمى پ.ز لەم سينى يەدا نوسراوە:

((ئەمە خواى مەزن هورمزدە كە ئەم‌ووڵاتە‌و ئەم خونكارييەتيەى بە من بەخشيوە..))

ئەم نوسينە‌وادەگەيەنێت كە لە چەرخى حەوتەمى پ.ز دا ئاينى زەردەشتى لەوناوچەيەدا رەخنەى كرد بو، كەوايە دەتوانين بێژين كە پەیدابوونى زەردەشت فرە پێش هەخامەنشى يەكان بووە.

دكتور جيهانگير ئۆشيدەرى (موبدى موبدان) بە بۆنەى ساڵيادى شەهادەتى زەردەشت لە (هۆڵی بەهمەن) ى ئەنجومەنى زەردەشتييەكانى تاران، لە ئاخافتنێكدا كە لە رۆژنامەى (صبح امروز) ژمارە 299 رۆژى دووشەممە 27 ديسەمبەرى 1999 (6ى دەى مانگى 1378) دەبێژێ:

(.... زەردەشت لە تەمەنى سى ساڵيدا، پاش ئەوەى دە ساڵ لەخەلێوەتدا بووە، و بيرى لە چوێنيەتى بارى ژیان‌و هەلێسوراندنى كردۆتەوە، كتێبى ئاوێستاى پێ ئيلهام كراوە‌و بە پەيامبەريتى هەلێبژێردراوە، هەنۆكە 3737 ساڵ بەسەر ئەو رووداوە تێپەر دەبێ، ناوبرا‌و درێژە بە قسەكانى دەدا‌و دەبێژێ، زەردەشت لە تەمەنى 77 ساڵيدا‌واتە 1691 ساڵ پێش لەدایکبوونى مەسيح لەتەک 72 كەس لە پەیڕەوەكانيدا شەهيد دەبن...)

ئەوە بوو كورتەيەك دەربارەى باوەرى هەندێ لە زانايان سەبارەت بە كات‌و سەردەمى پەیدابوونى ئەم پەيامبەرە نەمرە، لێرەدا دەمانەوێ بێژين، هەر چەندە هەموومان دەخوازين‌و پێمان خۆشە، رۆژى لەدایکبوون‌و شوێن‌و كات‌و هەموو شتێك دەربارەى ژیانى پەيامبەرەكان بە گشتى بزانين.

 بەتایبەتی گەورەترين شانازى نەتەوەكەمان، زەردەشت، كە بۆ یەکەمين جار لە مێژووى ئادەميزاد بانگى پەرستنى خواى تاكو تەنياى داوە، بەڵام دەبێ باوەرمان بەو راستى يە هەبێت كە نەزانينى ئەم زانياريانە هيچ لە گرنگى‌و پلە‌و پايەى ئەم ئاينە كەم ناكاتەوە، وە هيچ گەردێك ناخاتە سەر گەورەيى‌و پێرۆزى‌و پێويستى ئەم پەيامە، هەروەك چلۆن دەزانين‌و بۆمان ئاشكرايە كە (خۆر)، هەموو رۆژێك لە ڕۆژهەڵاتەوە هەلێدێت، و بە تيشكى بە تين‌و زێرينى خۆى زەوى رووناك دەكاتەوە‌و گەرمايى پێدەبەخشێ‌و مايە‌و هۆى ژیانێتى، روناهى‌و گەرمايى بە شێوەيەكى وەها يەكسان بڵاودەكاتەوە كە لە گشت لايەكەوە سوودى لێوەربگيرێت..

ئەم زانياريانە‌و سەدانى ديكەش دەربارەى ئەم خۆرە بزانين، بەڵام تەنێ يەك شتى لێ نەزانين ئەويش ئەوە بێت، كە كەى‌و چلۆن پەيدا بووە، وە كەى لەنێو دەچێت يا نەزانين ئەم هەموو تيشك‌و گەرماييە لەکوێوە دەهێنێت‌و بە چ شێوە‌و رژێمێك (سيستەميك) ئاوەها بە يەكسانى دابەشيان دەكات... ئايا ئەم نەزانينەمان دەربارەى خۆر هيچ شتێك لە روناكى‌و گەرماييەكەى كەم دەكاتەوە؟ ياخود لە نياز‌و پێويستيمان بۆى كەمدەكاتەوە؟ بێگومان نا لەبەر ئەوە فرە گرنگ نيە بزانين يا نەزانين فڵان پەيامبەر كەى‌و لەکوێ لەدايكبووە، بەڵکو ئەوەى گرنگە زانينى بنچينەى ئەو ئاينەيە كە بزانين لەسەر چ راستى يەك بناغەى دارێژراوە، و ئايا پەيامى ئەو ئاينە رێگەى خۆشى‌و بەختەوەرى‌و پێشكەوتنى ئادەميزادى تێدا ديارى كراوە؟

 دەتوانين هۆى نەزانينى سەردەمى لەدایکبوونى زەردەشت بە كورتى لە چەند خالێێكدا باس بكەين:

یەکەم هۆ: دەگەرێتەوە بۆ دێرينێتى سەردەمى لەدایکبوونى زەردەشت، هەر وەكو گوتمان، مێژوو نوسەكانى يۆنانى‌و رۆمى، ئەو مێژووە دەگەرِێننەوە بۆ 8000 ساڵ لەمەوبەر، هەروەها ڕۆژهەڵاتناسەكان‌و ئاوێستا ناسانى ئەم چەرخانەى دوايش، كاتى پەيدا بوونى زەردەشت بە لە پێش دروستبونى ئيمپراتۆريەتى ماد دادەنێن، كە ئەويش دەكاتە نزيكەى 3000 سال لەمەوبەر، ئەم دێرێنێتى يەى مێژوو‌و نەبوونى هيچ بەڵگەيەكى زانستى دەربارەى ئەو سەردەمە، وايكردووە كەبە تەواوى نەزانرێت كەى زەردەشت لەدايكبووە، تەنانەت سەبارەت بە شوێنى لەدايكبونيشى بير‌و رِاى جياوزا هەبێت.

دووهەمين هۆ: بە ئەم گرفتە دەتوانين بێژين دەگەرێتەوە بۆ ئەو هەموو كارەساتە دڵتەزێنانە كە بەسەر ئەم ناوچەيەدا هاتووە، گرنگترينيان هێرشەكانى ئەسكەندەرى مەقدونى‌و عەرەبە موسوڵمانەكان بووە كە بوونەتە هۆى سووتان‌و لە ناوچوونى هەموو ئەو كتێب‌و زانياريانەى دەربارەى زەردەشت‌و ئاينەكەى نوسرابوون، يەكێ لەو كتێبانەى لەو هێرشانەدا سوتاوە نێوى (سپندنسك) بووە، كە بەشێك بووە لە بيستويەك بەشى كتێبى ئاوێستا‌و تيايدا باسى ژیانى زەردەشت‌و كات‌و شوێنى لەدایکبوونى كرابوو.

سێهەمين هۆ: دەگەرێتەوە بۆ نەبوونى چاپوچاپەمەنى... هەروەكو دەزانين لەو سەردەمانەدا گەر بيانويستايە شتێك بنوسنەوە، يا لەسەر پێستى ئاژەڵ يا لەسەر گەڵاى درەخت‌و ئێسكى ئاژەڵ‌و لە پاشان لەسەر خشت دەياننوسى، كە بێگومان ئەوە خۆى لە خۆيدا ئەركێكى فرە گەورە بوو، ئەگەر بويسترايە دەقێكى ديكە لە باسێك بنوسرێتەوە،ئەوا ئەو كەسەى دەينوسييەوە، بە ئارەزو‌و بۆچونى خۆى، شتى دەخستە سەر يا ڵی لادەبرد.

گرنگى، پيرۆزى‌و سوودبەخشينى ئەم ئاينە بۆ کۆمەڵگاى مرۆڤايەتى بە ئەندازەيەكە كە زوربەى ئەو زانايانەى خەريكى توێژينەوە سەبارەت بەم ئاينە بوون‌و بە شێوەيەك ئەوينى ئەوپەيامبەرە پيرۆزە لە دڵیان چەسپيوە كە خۆيان باوەريان بە هەر ئاينێكى ديكە بو بێت، باسى مەزنێتى‌و پيرۆزى ئاينى زەردەشتيان كردووە بۆ‌وێنە:

ويتنى Whitney زاناى ئەمريكى لە كتێبىLife and teaching of Zoroaster دەبێژێت :

((بەڵام بەش بە حاڵی عيسا چلۆن دەتوانێ بەرانبەر ئاينێك كە زەردەشت فرە لە پێش ئەودا چەندين جار باسى بير، وتە‌و كردارى چاکى كردووە، ئاينێكى خاستر روبەروو بكاتەوە؟ ئايا ئەم سێوشەيە بنچينەى هەموو كارێكى باش بۆ گشت ئاينەكان نيە؟ ئايا هيچ پەيامبەرێك دەتوانێ بۆ هەموو بوارەكانى ژیان شتێكى زێترى بخاتە سەر؟لەوانەيە كەسگەلێك بێژن، ئەرێ، ئەويش ئەوينى عيسايە كە دەتوانين بيخەينە سەر ئەم ڕەچەڵەکانە ! وەلێ كەسێك كە بيرى چاک‌و پاك بێت، نەك تەنيا عيسا، بەڵکو هەموو جيهان‌و ئافەريدەى جيهانيشى خۆشدەوێت، كەسێك كە بيرى چاک‌و پاكى هەبێت، بێگومان دڵپاكيشە هەميشە بيرى چاک بنچينەى رِاستى‌وتەی خاس‌و كردارى چاکە.))

رابندرانات تاگور، هەستيار‌و فەيلەسوفى بە نێو بانگى هيند دەبێژێ:

((زەردەشت مەزنترين پەيامبەرە كە لە مێژووى دێرينى ئادەميزادا پەيدابووە، و بەهۆی فەلسەفە‌و بنەرەتەكانى ئاينەكەى ئادەميزادى لە بارودۆخێكى فرە نالەبار‌و دژوار رِزگار كردووە.))

ساموئل لنگ زاناى گەورەى ئينگليسى لە كتێبى Amodern Zorostrian لە بەشى سيانزەهەمدا دەربارەى ئاينى زەردەشت دەبێژێ:

((ئەز لەم باسەدا گەرەكمە بيسەلمێنم كە راستى ئاينى زەردەشت لە پاش چەند سەدەيەكى يەكجار زۆر، گەر بمانەوێت لەتەک زانستى ئيمرِۆدا بەراوردى بكەين، دەبينين چونيەكن، وە زۆر نوێ دەنوێنێ، گشت ئەو جياوازى‌و ناكۆكيانەى لەنێوان ئاينەكان‌و زانستدا هەن، تێكرا لادەبێت.))

هەروەها دەبێژێت:

((لەتەک ئەوەى لە مێژەوە زەردەشت پەيامى خۆى راگەياندووە بەڵام هەنۆكەش دەتوانێت پێويستيەكانى مادى‌و مەعنەوى ئيمرۆى کۆمەڵگاى مرۆڤايەتى وەديهێنێت.))

پرۆفيسۆر جيمزدارمستتەر دەربارەى ئاينى زەردەشت دەبێژێ:

((ئاينى زەردەشت بە مانايەكى فراوان بريتيە لە ئاينى ژیان، ئەم ئاينە دوو شتى بۆ مرۆڤ بە خەڵات هێناوە:

یەکەميان ئاكار‌و دووهەميان هيوايە، هەر كەسێك بەم دوو چەكە چەكدار بێت، دەتوانێت بە ئارامى برِوانێتە ژیان‌و چارەنووس، و بەسەر گشت كێشە‌و گرفتەكانى ژیاندا سەر بكەوێت.))

پرۆفيسۆر جان راچر دەبێژێ:

((زەردەشت بايەخێكى زۆرى بە ئازادى دەربرِينى‌ويستو باوەرِ دەدا لە روانگەى ئەوەوە، مرۆڤ ئازادە رێگەى راستى (ئاشا) هەلێبژێرێت ياخود رێگەى درۆ بگرێتە بەر. مرۆڤ لێپرسراوى بەختەوەرى خۆيەتى.))

چترجى دەبێژێ:

((ئاين‌وشەريعەتى زەردەشت، نيشاندەرى دوندى فەرهەنگى ئاكارى ئارياييە، لە يەك ئاندا بەهرەبردن لە ژیان‌و دنيا پەرست نەبوونە، لە مەيدانى جەنگدا دلاوەر بوون‌و لە هەمان كاتدا دژى شەرِوشۆر‌و هەراوهوريا بونە.))

پرۆفيسۆر ميلز دەبێژێ:

((دەربارەى تايبەتكارييەكانى ئەم مامۆستاى مرۆڤايەتيە، دەتوانين بێژين كە ئامۆژگاريە بەنرخەكانى كە لە گاتاكاندا باسيكردووە، لە هيچ كات‌و چەرخێكدا‌و لە هيچ شوێنێكى جيهاندا، ئەوەى تا ئێستا بيستراوە، بێژراوە، وە بينراوە، كەسێك نەبووە كە بەم شێوەيە ژير‌و دانا بێت، هەر چەندە ئيمرۆكە بڕێ لەو بير‌و‌وتە بەنرخانە وەك فەلسەفەيەكى ئاينى‌و ئاكارى جێى خۆى لە کۆمەڵگا كردۆتەوە، بەڵام لەو کاتێنەدا‌و لەو رۆژانەدا هيچ كەس لەم جۆرە قسانەى نەكردبوو، و ئەو بيرە فرە نوێ بوو بۆ ئەو رۆژگارانە.))

 

زێدى لەدایکبوون‌و كورتەيەك لە ژیانى زەردەشت

لەبەر رۆشنايى نوسراو‌و داستانى زەردەشتيەكان، پەيامبەر لە يەكێ لە رۆژانى وەرزى بەهار لەدايكبووە، ئەو رۆژەش، رۆژى شەشى خاكە لێوە (نەورۆز) بووە كە دەكاتە 26ى مارت، لەو رۆژانەدا (لوهراسەب) ى كورەزاى كەى قوباد، خونكارى ئەو ناوچەيە بووە.

كتێبى (دينكرد)9 ‌و كتێبە ئايينيەكانى ديكەى زەردەشتيەكان دەبێژن:

لەكاتێكدا زەردەشت لەدايك بووە، بە پێچەوانەى هەموو منداڵێك كە بەدەم گريانەوە دێنە دنيا، ئەم منداڵە بە پێكەنينەوە10 چاوهەلێدێنێ، بەگوێرەی نووسينەكانى زەردەشتيەكان، وادەردەكەوێت، زەردەشت لەشوێنێك بەناوی (رەگا) رەغا Ragha يا رغە لەدايكبوێت، ئەموشەى (رەغە)يە ئيمرۆ پێى دەبێژن (رەى)، فرە لە ميژوونوسان‌و ئەوانەى زمانى پەهلەوييان بە زمانى فارسى وەرگێراوە لەوباوەرەدان كەوا شارى رەغە، هەمان شارى رەى ئازەربايجانە هەندێكى ديكەيان دەبێژن كە شارى رەى نزيك تارانى ئێستايە... بە كورتى، ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت كە لەو سەردەمەدا، دوو شار هەبوون بە نێوى (رەى) يەكێكيان لە ناوچەى ئازەربايجان بووە (نزيك شارى‌ ورمێ) و ئەوەى ديكەيان ئەم (رەى)ە يە كە كەلاوە كۆنەكانى نزيكى شارى تارانە، لەسەر بەردە نوسراوەكانى بێستون كە لە داريوشى گەورەى هەخامەنشى بە جێماوە، تيايدا باسى شارى (رەگا) دەكات‌و تيايدا دەبێژێ كە ئەم شارە يەكێكە لە شارەكانى ماد.

عبيد الله بن خردابە كەوا لە دەوروبەرى ساڵانى 200 هيجريدا ژياوە لە كتێبى (الممالك‌ والمسالك)، ل – 119، كە باسى شارەكانى ئازەربايجان دەكات، شارى‌ ورمێ بەشوێنى لەدایکبوونى زەردەشت دادەنێت، هەروەها زۆرى ديكەش لە نوسەرانى ئيسلام وەك مەسعودى كە لە ساڵی 345 هيجرى كۆچى دوايى كردووە، هەمزەى ئيسفەهانى (270-350 يا 360 هيجرى) ياقوتى حەمەوى (575-626 هيجرى) بلادەرى (ساڵی 279 هيجرى كۆچى دوايى كردووە) ابن فقيە، قەزوينى، ابو الندا‌و.. گشتيان لە باسى زەردەشتدا دەبێژن كە خەڵکى ناوچەى ئازەربايجانە‌و لە دەوروبەرى گۆلى‌ورمى لەدايكبووە. بەڵام (ئەمين ئەحمەد رازى) لە كتێبەكەيدا بە نێوى _حەوت هەرێم) دەبێژێ:

((... شيز11 شارێكە لەنێوان مەراغە‌ وزنجان، ئاتەشكەدەى ئازەر گوشەسب لەوێدا بووە. ئەم ئاتەشكەدەيە لاى ئێرانيەكان فرە پيرۆز بووە،  بەتایبەتی خونكارەكان رِێزێكى تايبەتيان هەبووە بۆى. زەردەشت لەو شارە لەدايكبووە‌و لەوێوە بەرەو كێوى سەبەلان رۆيشتووە‌و لەوێرادا كتێبى ئاوێستاى نوسيوە‌و بردويەتى بۆ لاى گوشتاسەب شا)) هەندى لە نووسەر‌و مێژوونوسانی وەك شەهرستانى، بۆئەوەى لەنێوان ئەم دوو بۆچونە، باوەرى خۆيان دەربرين، دەبێژن كە باوكى زەردەشت خەڵکى ئازەربايجان بووە‌و دايكى خەڵکى (رەى) بووە، ئەوەى ئيمرۆ زوربەى زانايان‌و ئاوێستا ناسان باوەريان پێيەتى‌و دەيسەلمێنن، ئەوەيە كە زەردەشت لە كوردستان لە ناوچەى‌ورمێ لەدايكبووە، بەڵام دەربارەى ناوى ئەو شارەى تيايدا لەدايكبووە رِاو بۆچونى جياواز‌و جۆراجۆر هەيە، هەروەكو گوتمان برێكيان شارى شيز يا گنجك بە شوێنى لەدایکبوونى دادەنێن‌و هەندێكى ديكەيان شارى‌ ورمێ‌و چەند كەسێكى دى شارى مراغە‌و دەبێژن مەراغە لە دوووشە پێكهاتووە (مە +راغە) كە بنچينەكەى مەرغە بووە‌و ماناكەى رەغەى گەورەيە ياخود رەى گەورە.

لە بەشى يەشتەكاندا كە كۆنترين بەشى ئاوێستاى تازەيە دەبێژێ كە زەردەشت لەسەرزەمينى ئێران ‌ويج Ariya vaeja‌و لە كەنارى رووبارى دائى‌تى12ستايشى خواى دەكرد.

خوالێخۆشبوو گيومركريانى لە (ل -12)ى گيونامەدا دەبێژى ێ:

زەردەشت كورى پوروشەسبە، ناوى دايكيشى دغدوە 562 ساڵ پێش لەدایکبوونى مەسيح لە شارى سەردەشت دا هاتۆتە جيهان..

موبد فەيروزى ئازەرگوشەسب لە كتێبى (بخشى از فرهنگ اوستا.ل.44) دەبێرەى رِاڤەى وشەى چچست Chechast دەبێژێ:

(چچست ناوى ئاوێستايى گۆلى‌ورمێ يە كە لە رۆخى ئەم گۆلەدا زەردەشتى پاك پەيامبەرى ئاريايەكان لەدايك بووە، ئەم وشەيە لە شانامەى فردەوسيدا بەخنەخست ناوبراوە)

تا ئێستا دەربارەى ژیانى منداڵی زەردەشت زانياريەكى پوخت‌و تەواومان نييە، تەنێ، ئەو نوسراوەمان لەبەر دەستدايە كە دەربارەى چونيەتى لەدایکبوون‌و باسى ژیانى سەردەمى منداڵی زەردەشت‌و موعجيزەكانى (پەرجۆكانى) دەكات ئەويش كتێبى (زراتشت نامە)يە كە زەرتشت بەهرام بژدو13 لە ساڵی 1278 ز دا بە 1575 چامە نوسيوێتى، لەو كتێبەدا نووسەر دەبێژى كتێبێكى لابووە بە زمانى پەهلەوى نوسراوەتەوە‌و تيايدا باسى سەر گوزشتەى جيهان‌و چۆنيەتى دروسبوونى هەواڵی پێشينيان، باسى گەورە پياوان‌و هەروەها باسى ئاوێستا‌و زەندى تيا بووە، لەتەک باسى ژیانى زەردەشت، هەروەها دەبێژێ بۆئەوەى خەڵک زێتر لەم باسانە ئاگاداربن، ئەم نوسينەى بە چامە گۆريوەتە سەر زمانى فارسى...

نووسەر دەبێژێ :

لەسەردەمێكدا كە جيهان پرِبوو لە خراپە‌و پياوخرايان، کۆمەڵگا نوقمى دەريايى نەزانين‌و دواكەوتويى بوو، هيچ كەس نەبوو رێبەرێتى خەڵک بكات‌و بەرەو رۆخى دەريايى ئاسودەيى‌و چاکى‌و ئاسايش بەرێت، خەڵک سەر لێشێواو‌و گومرێ بوون‌و دوركەوتبوون لە رِاستى‌و دروستى بەمە، دڵی ئەهريمەنى سەرۆكى دێوان خۆشوەش بو خواى گەورە فەرمانى دەركرد. دغدو دووگيان بێت لە پوروشەسب گورِى پيترسب، كە لە نەژادى پاكى فەرەيدون كورِى ئابتينە.

دغدو دوگيانی‌ پێنج مانگە بووە بە كورِەكەى، شەوێك خەوێكى فرە ترسناك دەبێنێـت، لە خەويدا پەڵە هەورێكى چڵکن وەك دوو باڵی دالێک، هەموو ئاسمانى خانوەكەيانى بە چەشنێكى‌واگرتەوە رِوى خۆرى لێگرتوون‌و رۆژى رووناكيان لێ بووە بەشەوەزەنگ، لەنێو ئەو پەڵە هەورەدا، دەعباى جۆرا‌و جۆر وەك باران دەبێرى، هەموويان بەددان‌و چنگى تيژەوە، دەهاتنە سەربانى خانوەكەيان، يەكێ لە هەرە ترسناكترين‌و ناشرينترين‌و تيژدانترينيان بە پرتاو هاتو سكى دغدوى هەلێدرِى‌و منداڵەكەى رِفاند... دغدو دەبێژێ، لەم ئازارەدابوم‌و لە ترسانا هاوارم دەكرد، لە پرِ مناڵەكە هاتۆتە قسەو بە دايكى گوتووە، كەخەفەت نەخواو نەترسێت‌و ئارام بگرێت، چونكە ئەمانە بە هيچ كلۆجێك تواناى ئازار پێگەياندنيان نييە‌و توانايان بەسەريدا نييە، يەزدان پالێپشتو چاودێرێتى..

 دغدو دەبێژێت: لە پرِ چاوم بە فريشتەيەك كەوت لە شێوەى لاوێكى شۆخوشەنگ وەك مانگى چواردە، بە دەستێكيەوە لقە دارێكى رۆشەنى پێبوو، وەنامەيەكى ئاسمانى بە دەستەكەى ديكەيەوە بوو، ئەم فريشتەيە هەڵیكوتايە سەر دەعباكان، گشتيان بە پرتاو خانوەكەيان بە جێهێشت‌و رايانكرد، تەنيا سيانيان نەبێ، فريشتەكە هاتە خوارەوە بۆيان‌و بە پرشنگى رووناكى لقە دارەكە هەر سێ جانەوەرەكەى سوتاند، ئەمجا منداڵەكەى هەلێگرت‌و خستيەوە شوێنى خۆى‌و بە دايكى گوت. هەرگيز ترسى ئەم دوژمنانە نەچێتە دڵیەوە چونكو گيانى ئەم منداڵە پيرۆزە هەميشە رزگارى دەبێ لە خراپە‌و مژدەى پێدا كە دڵشاد‌و بەختيار بێت بەمنداڵەكەى كە لە پاشە رۆژدا دەبێتە پەيامبەرى يەزدان. دادو خۆشى‌و رِاستى لەنێو جيهاندا بڵاو دەكاتەوە‌و ئادەميزاد رِزگار دەكات.

دغدو دەبێژێ پاش ئەوەى فريشتەكە ئەم قسانەى كرد ئيدى لەبەر چاوم نەما‌و لە خەو راچڵەكيم...)

گەر بێتو بەووردى چاوێك بخشێنين بەسەر لاپەرەكانى مێژوودا دەبينين، گشت وەيا زوربەى زۆرى پەيامبەران‌و پياوچاکان‌و قارەمانانى داستانە ئەفسانەييەكان، چۆنيەتى لەدايكبونيان هاو جوت بووە لەتەک بڕێ رووداوى سروشتى‌و ياناسروشتى كە بە پەر جۆ (معجزە) دەژمێرێت‌و هەمووى دەبەستنەوە بەهێزێكى ئاسمانى . زەردەشتيش لەم دياردەيە وەدەرنيە.

لەبەر ئەمە، چ پێش لەدایکبوونى‌و چ لە كاتى ژیانيدا بڕێ پەرجۆ‌و ئەفسانەى خراوەتە پالێ.

لەنێو بەشێك لەلاپەرِەكانى ئاوێستادا، باسى بڕێ رووداو كراوە‌و بێژراوە كە لە كاتى لەدایکبوونى پەيامبەر سروشتيش، هاو جوت لەتەک مرۆڤدا، خۆشى‌و شادى خۆى دەربرِيوە. گشت درەخت‌و رووبارەكان. زەوى‌و ئاسمانەكان، هەمويان شاد‌و خۆشحالێ بوون.تەنێ ئەهريمەن‌و دار‌و دەستەكەيەتى كە لە ترسا دەچنە ناخى زەويەوە‌و خۆيان حەشاردەدەن. بەڵام ئەوەى سەرنج رِادەكێشێ ئەوەيە، لە گاتاكاندا كە نوسينى زەردەشت خۆيەتى، بە هيچ جۆرێك باسى پەرجۆى تێدا نەكراوە، نوسەرى كتێبى، زراتشت نامە)، باسى چەند پەرجۆيەك دەكات كە لەسەردەمى كۆرپەيى‌و مير منداڵی زەدەشت روويداوە، نوسەر لە كتێبەكەيدا دەبێژێ:

((... پاش لەدایکبوونى زەردەشت یەکەمين پەرجۆى ئەم پەيامبەرە ئەوە بوو، كە وەك گشت منداڵێكى ئاسايى بەدەم گريانەوە لەدايك نەبووە، بەڵکو كاتێك هاتۆتە دنيا دەم بە پێكەنينەوە بووە، پێكەنينەكەى بە شێوەيەك بوو كە گشت دانيشتوانى ماڵەكە كە لەوێرادا بوون، هەستيان پێكردووە.))

پەرجۆى دوهەم:

(لەسەردەمى لەدایکبوونى زەردەشتدا (دوران سرون) ناوێك گەورە‌و ميرى ناوچەكە بووە، ئەم پياوە، فرە بى‌ويژدان‌و ستەمكار بوو، هەر كە دەنگوباسى لەدایکبوونى زەردەشت دەبيستێ‌و بۆى رِوندەبێتەوە كە ئەم منداڵە دەبێتە پياوێكى بليمەت‌و مەزن، جادو‌و درۆ‌و دەلەسەى هەموويان پۆچ دەكاتەوە، برِيارە دەدات كە هەرچى زووتر بيكوژێ، بە پەلە خۆى دەگەيەنێتە ماڵی پورو شەسب، و دەچێتە سەر (لانكەى) زەردەشت‌و هەڵیدەگرێت، خەنجەرەكەى لەكێلان رِادەكێشێ بۆى، بەڵام هەر كەدەستى بەرزدەكاتەوە، بەفەرمانى ئاهورامەزداى توانا، دەستى سرِدەبێ‌و لە كار دەكەوێ، بەمجۆرە ناتوانێ مەرامى گڵاوى خۆى ئەنجام بدات‌و ئەم كۆرپە پيرۆزە بكوژێت، ناچار دەبێ زەردەشت دادەنێتەوە شوێنى خۆى)

پەرجۆى سێهەم:

پاش ئەوەى جادوكەران ئەم رووداوەيان بەچاوى خۆيان دى، هەراسان بوون‌و كەوتنە جموجۆلێ‌و بيرى خۆيان خستە گەرِ بۆ دۆزينەوەى پێلانێك بۆ لە ناوبردنى ئەو منداڵە، ئەمجارە بريار دەدەن زەردەشت برِفێنن، دەيرِفێنن‌و دەيبەنە چۆڵانييەك‌و لە‌وێرا دار‌و چيلكەيەكى زۆريان خرِكردەوە‌و ئاگريان تێبەردا، زەردەشتيان خستە نێو ئاگرەكە، ئەمجارەش بەفەرمانى ئاهورامەزدا زەردەشت رِزگاريى بوو لە سووتاندن، گرِى بەتينى ئەو ئاگرە بووە فێنكايى بۆ ئەو منداڵە پيرۆزە، ئەوجا جادوكەرەكان شێت‌و هەراسان بوون، گشتيان هەڵاتن‌و بە هەڵەداوان گەرِانەوە بۆ لاى دوران سرون، هەر لەم كاتەدا دايكى زەردەشت هەست بە رِفاندنى منداڵەكەى دەكات‌و خێرا بەرەو ئەو شوێنە دەرِوات، زەردەشت دەبينێت هەروەك مانگى چواردە گەشاوەتەوە دەيگرێتە ئامێزى‌و دەيباتەوە ماڵەوە.

پەرجۆى چوارەم:

پاش ئەوەى دوران سرون لە پيلانى سێهەميشدا شكستى خوارد‌و سەرنەكەوت، فەرمانى دا بە جادوكەرەكانى كەوا ئەم جارەش زەردەشت برِفێنن‌و بيبەنە سەر رێگەى گاگەلێك كە زۆر باريك‌و تەنگ بوو، بۆئەوەى لەژێر پێ‌و سمى گاكاندا بپليشێتەوە، كاتێك گارانەكە بەرِەو ئەو دێن، يەكێ لە گاكان كەوتە پێش هەموويانەوە‌و هەر كە گەيشتە ئاست زەردەشت، رِاوێستاو كارێكى‌وايكرد كە منداڵەكە لەنێوان هەر چوار پەلى خۆيدا جێگێر بێت‌و بوو بە پەرژێن بۆى، بەم شێوەيە، نەيهێشت گاكانى ديكە پێشێلى بكەن، بەمجۆرە دووبارە زەردەشت لە دەست پياو خراپان‌و جادوگەران رِزگارى بوو.

پەرجۆى پێنجەم:

ئەمجارەيان، برِيارياندا زەردەشت بخەنە سەر رێگەيەكى فرە باريكتر لە جارى پێشوو كە سەرەرِێى ئەسپگەلى ئەو ناوچەيە بوو، ئەم جارەش هەروەك جارى پێشوو رِزگارى دەبێت..

پەرجۆى شەشەم:

پاش ئەوەى هەموو ئەو پيلانانە بۆ كوشتنى زەردەشت شكستيان خوارد، دووبارە ئەم بێ ‌وێژدانانە كەوتنە رِاوێژ‌و بيركردنەوە لەنێو خۆياندا بۆ دۆزينەوەى پيلانێكى كاريگەرتر‌و باشتر بۆ كوشتنى، دوران سرون پێى گوتن، بگەرێن بە شوێن دەڵە گوركێك كە تازە بێچوى بو بێت، لەكاتێكدا كە دايكە كە لە كولانەكەى نييە، بێچووەكان بكوژن‌و زەردەشت بخەنە جێگەيان... هيچ گومانى تێدا نييە كە گورگەكە دەگەرێتەوە‌و ديمەنى كوشتنى بێچوەكانى دەبينێ، پەلامارى ئەم منداڵە دەداو‌و نجرِ‌و نجرِى دەكات...

كاتێك دەڵە گورگەكە گەرايەوە‌و ئەو ديمەنە دڵتەزێنە دى كە بێچووەكانى كوژراون‌و ئەو كۆرپەيە لە جێگەياندا بە جێماوە‌و دەگرى‌و پەلە قاژێ دەكا، دانە تيژەكانى جير كرد‌و بە دڵكى پرِ لەقين‌و تورەييەوە ‌ويستى پەلامارى بدات‌و پارچە پارچەى بكات، بەڵام ئاهورامەزداى دانا‌و ژير‌و ميهرەبان، بە جۆرێك دڵی ئەم جانەوەرە درِندەيەى نەرم كرد كە زۆر بە هێمن‌و ئارامييەوە هاتە سەر منداڵەكە‌و دەستى كرد بە لێستنەوەى‌و شير پێدانى.

و تاماوەيەك هەروەك  بێچوەكانى خۆى رِەفتارى لەتەکا كرد. هەر لەم كاتەدا دايكى زەردەشت دەم بە گريان‌و هاوارەوە، دەشتوكێوى خستبووە ژێرپێ‌و بە شوێن كۆرپەكەيدا دەگەرِا، لە پرِ لە دورەوە چاوى دەڵە گورگەكەى وەديكرد، و چووە پێشەوە ڵی‌وايدەزانى كە ئەم گورگە منداڵەكەى خواردووە‌و گەرەكى بوو بيكوژێت.. بەڵام هەركە چاوى بەو ديمەنە كەوت، سوپاس‌و ستايشى خواى كرد بەوەى كە ئەم جارەش جگەر سۆزەكەى رِزگار كردووە.

پەرجۆى حەوتەم:    

زەردەشت لە تەمەنى حەوت ساڵيدا، تووشى نەخۆشييەك دەبێت، ئەم هەواڵە زۆر بە زوويى دەگاتە گويێ جادوگەران، ئەوانيش بە پەلە دەكەونە خۆيان‌و بريار دەدەن كە ژەهر بكەنە نێو ئاو بەناوی دەرمانەوە، دەرخواردى زەردەشتى بدەن، وەلێ خواى ميهرەبان، نهێنى ئەم پيلانە بۆ زەردەشت ئاشكرا دەكات‌و ئەويش دەرمانەكە دەرێژێت‌و سەرزەنشتى جادوگەرەكان دەكات‌و پێيان دەبێژێ كە بە فەرمانى ئاهورامەزدا، هيچ جۆرە جادو‌و دەرمانى ئێوەى بێفەر كارناكاتە سەر من‌و خواى تاكو تەنيا‌و دانا، ئەز لەم نەخۆشييە رِزگار دەكات، هەروەكو لە مەوبەر باسمان كرد، بەهۆی دەسڵاتى فراوانى جادوگەران لەو رۆژانەدا گشت خەڵکى گيرۆدەى جادوگەرێتى بوبوون.

يەكێ لەوانە، باوكى زەردەشت بوو كە ئەويش هەروەك خەڵکى ديكە ئەفسونى جادوگەران بوبو.. رۆژى لە رۆژان، جادوگەرە گەورەكان بانگ دەكات بۆ ماڵی خۆيان بۆ نانخواردن، دواى نانخواردن‌و پشودان، داوايان لێدەكا بڕێ جادوگەرێتى‌و چاوبەستى بۆ بكەن،  بەتایبەتی بۆئەوەى زەردەشت بە چاوى خۆى بيبينێت، پاش تەواو بوونى ئەو نەمايشە باوكى زەردەشت فرە ئافەرينى گەورەى جادوگەرەكان دەكات‌و پێى دەلێت كە باشترين‌و زيرەكترين‌و بە تواناترين كەسە، لەم كاتەدا زەردەشت دەستدەكا بە ئاخاوتن لەتەک باوكێدا‌و پێى دەبێژێ كە ئەو رێگەيەى ئەو‌و جادوگەران گرتويانەتە بەر، راست نييە‌و دەيانگەيەنێتە دۆزەخ‌و داواى لێدەكا كە ئەو كردارانە بخاتە لاوە‌و‌وازيان لێبێنيت‌و رێگەى راست‌و هەق كە رێگەى خواى تاكو تەنيايە بگرنە بەر.

 جادوگەرەكان دەكەونە دەمەتەقێ لەتەک زەردەشتدا بەڵام زەردەشت بەرپەچى درۆودەلەسەى گشتيان دەداتەوە ئيدى، جادوگەرەكان بەسەرشۆرِى‌و سەرسورمێوى لە ژيرى‌و دانايى ئەو منداڵە‌و بە دڵشکاوى‌و عاجزى‌و بێ توانايى‌و شەرمەزارى خۆيان ماڵەكە بە جێدێلێن، زەردەشت كە گەيشتۆتە تەمەنى پانزە ساڵی، ئيش‌و كار‌و هەڵسوكەوتى پياوانەى لێوەشاوەتەوە‌و هەميشە يارمەتى بێدەرامەت‌و دەستكورت‌و بێدەسەڵاتانى داوە، لە چاکە بەولاوە هيچ كارێكى ديكەى نەكردووە، هەميشە بە فرياى ئەو کەسانە كەوتووە كە پێويستيان بە يارمەتى هەبووە‌و دەستى يارمەتى بۆ درێژ كردون.

 داستانەكانوێ دەگێرنەوە كە زەردەشت لەنێوان تەمەنى حەوت ساڵی تا پانزە ساڵيدا لەژێر چاودێرى پێاوێكى زانا‌و ژير بە نێوى بەرزين كورس پەروەردە بووە‌و فێرى ئوسولى ئاينى‌و كشتوكێلێ‌و چارەسەركردنى نەخۆشى بووە، بەهۆی ژيرى‌و دانايى يەوە، هەر لەو تەمەنەدا چووەتە رێزى پياوە گەورەكانى ئەو سەردەمەو لە ناو کۆمەڵگادا پێگەيەكى تايبەتى بۆ خۆى كردۆتەوە.

هەر لەو کاتێنەدا بووە كە تۆرانييەكان، هێرشيان بردۆتە سەر ناوچەكەيان‌و زەردەشتيش وەك هەموو لاوێكى ئەو رۆژگارە چەكى هەلێگرتووە‌و چۆتە نێو گۆرِەپانى شەرِ بۆ بەرگرى لە ناوچەكەى دژى سوپاى هێرشكەر، ئەو جەنگو بگرەو بكوژە، ماوەيەكى زۆرى خاياندووە، لەو كاتەدا زۆر شتى نالەبار سەرنجى رِاكيشاوە وەك كوشتار‌و‌و ئازارى بريندارەكانى درۆزنى‌و پيلانگێران‌و سك هەلێدرينى يەكدى... و لەو ديمەنانە فرە رِەنجاوە‌و بريارى داوە كەوا دەست بكات بە يارمەتيدانى زامارەكان‌و مەلهەمكردن‌و تيمار كردنى بريندارەكان بۆئەوەى ئێش‌و ئازارەكانيان كەم كاتەوە... شەرِ كۆتايى دێت، بەڵام شوێن پەنجە‌و ئاسەوارە خراپەكانى هەروا دەمێننەوە ‌وێرانى‌و سووتانى زەويوزار‌و كشتوكێلێ‌و بڵاوبونەوەى هەمە جۆرە نەخۆشييەك باڵیان بەسەر ناوچەكەدا كێشاوە... برسێتى‌و ماڵوێرانى، خەڵکى بە تەنگ هێنابوو، زەردەشت بە هەموو توانايەكيەوە دەست دەكا بە هەوڵ‌و كۆشش بۆ يارمەتيدانى خەڵک، ژیانى خۆى تەرخان دەكا بۆ سارێژكردنى برينەكانى کۆمەڵگا، هێدى هێدى ئاسەوارى شەرِ كەمتر دەبێتەوە، زەردەشت دەگەرێتەوە ماڵی باوكى بەڵام هەميشە بيرى لەوە كردۆتەوە كە چلۆن بتوانێت رێگە‌و رِەوشێك بدۆزێتەوە بۆ رزگاركردنى خەڵک لەوبارودۆخە ئالۆز‌و نالەبارە باوكى، هەست بەم گۆرينكارى‌و تێفكرينەى كورِەكەى دەكا‌و ئامۆژگارى دەكات‌و هانيدەدا كە خەرێكى گشتوكێلێ بێت‌و بير لە پێكەوەنانى خێزان بۆ خۆى بكات‌و سەر‌و سامانێك بگرێت.

زەردەشت، گوێرايەڵی ئامۆژگارى باوكى دەبێت‌و هاوسەر بۆ خۆى هەڵدەبژێرێ‌و ژیانێكى ئارام پێكەوە دەنێ، بەڵام هەست‌و بيرى لاى كێشەيەكى فرە بەرزتر‌و پيرۆزترە، بەرەبەرە هەست بەوە دەكات كە خوا بۆ ئەنجامى كارێكى ديكە دروستى كردووە، نەك بۆ ژیانێكى‌وا ئاسايى. بير لەوە دەكاتەوە چلۆن رێگەيەك بدۆزێتەوە كە ئازارى خەڵکى پێكەم بكاتەوە، ئەم حەشاماتە لە بيرى‌وێران كردن‌و خراپە وەرگێرێ‌و بيانخاتە سەر رێگەى راستى‌و دروستى‌و چاک بيركردنەوە‌و ئاوەدانى.

زەردەشت لە تەمەنى سى ساڵيدا بەرەو كێوى ئوشى دەرنە Oshidarena دەرِوات (بڕێ لە زانايان‌و مێژوونوسان وەك ئيمام زەكريا بن محمود قەزوينى، نوسەرى كتێبى (آثار البلاد‌و اخبار العباد) ئەو كێوە بە كێوى سبلان دەزانن‌و هەندێكى ديكە كێوى ئۆشى دەرنە بە كێوى ئاويەر14 دەزانن كە دەكەوێتە خواروى شارى سنەى ڕۆژهەڵاتى كوردستان دەبێژن كە لەوێراوە بەرەو (بەلێخە)ى ناوچەى هەورامان رِوێيشتووە بوێ ئەوەى لەبارودوێخێكى ئارامو دوور لەقرِەو جەنجاڵی خەڵکيەوە،بكەوێتە بيركردنەوەو تێفكرين لە نهێنيەكانى سروشت دەيويست بنەماى چاکە‌و خراپە بزانێت دەربارەى سروشتى ئادەميزاد بزانێت بۆچى بڕێ جار باشن‌و هەندێ جار خراپ، ئاگادار بێت لە رِاز‌و نهێنى (بوون) (سرالوجود) و فەلسەفەكەى... رێگەى راستى ژیان بزانێت‌و تێبگات كە چلۆن مرۆڤ دەتوانێت ئەو رێگەيە بگرێتە بەر بۆئەوەى هەميشە دوربێت لە خراپە... بە كورتى گەرەكى بوو هەموو شتێك دەربارەى بارى كۆمەڵايەتى بزانێت. ماوەى ئەم بيركردنەوە‌و تێفكرينە، بەگوێرەی نوسينى پەرتووكە ئاينزاكان دە ساڵی خاياندووە (هەندێ دەبێژن حەوت ساڵی خاياندووە). بەلێێ، دە ساڵێك زەردەشت بە تەنيايى لەنێو ئەشكەوتەكاندا خەريكى بيركردنەوە بوو، بەڵام هێشتا ئەو شتەى عەوداڵی بوو پێى نەگەيشتبوو.

هێندەى نەمابوو وەرِسبێت‌و بەدبينى بەسەريدا زاڵبێت‌و بگەرێتەوە بۆ نێو ژیانى ئاسايى، ئێوارەيەكيان، لەكاتێكدا بەسەر دوندى كێوەكەوە دەيرِوانييە دواتيرۆژى خۆر لە كاتى ئاوابوندا، لەپرِ پرشنگى راستيەكى فرە مەزن‌و بەشكۆ، هەموو بير‌و هۆشى گرتەوە‌و گەيشتە ئەو راستييەى كە عەوداڵی بو. بۆيدەركەوت هەر وەكو چلۆن كات (زمان) پێكهاتووە لە شەو‌و رۆژ، تاريكى‌و روناكى، و هەرگيز شەو‌و رۆژ كۆتاييان پێنايەت، هەروەها لە جيهانيشدا، ناحەزى‌و ناشرينى هەيە‌و جوانيش هەيە، خراپە هەيە‌و چاکەش هەيە. كەوتە بيركردنەوە لەوەى كەوا هەر بەو شێوەيەى كە لەرۆژدا هەميشە رووناكى هەيە‌و تاريكى ناتوانێت زەفەرى پێبەرێت، شەويش هەميشە تاريكە‌و رووناكى سروشتى دەستى پێناگات، چاکە هەميشە چاکە‌و خراپەش هەر خراپەيە..

بەم شێوەيە، زەردەشت بۆى دەركەوت كە خراپەكاران‌و رەوشت نزمان ناتوانن لە رێگەى خواى گەورەوە كە دياردەى چاکەيە، خراپە بڵاوكەنەوە‌ ياخود دەسبەدامێنى ئەهريمەن بن بۆ چاکە كردن، زەردەشت بۆى دەركەوت كە دوو هێزى دژبەيەكتر، ئەم جيهانە دەچەرخێنن، يەكێكيان (ئەرێنی) چاکە‌و خێرە‌و ئەوى ديكەيان (نەرێنی) خراپە‌و شەرِە.

یەکەميانى نێونا سپەنتامينو Spenta Mainyu‌ واتە بير‌و رەوشتى خاس‌و پيرۆز‌و دووهەميان ئەنگرەمينو Angra Mainyu يانى بير‌و رەوشتى خراپ كە دواتر بە ئەهريمەن ناونرا.

ئەمە، قۆناغ‌و پلەى یەکەمى ئەو راستيە بوو كە هەميشە عەوداڵی بوو، بۆ گەيشتنە ئەنجامى بيركردنەوەكانى، كەوتە بيركردنەوە لەوەى كە بۆچى ئەم دوو هێزە هاتونەتە گۆرێ‌و خەڵک دەبێ چ بكەن بۆئەوەى رزگاريان بێت لەم ئێشو ئازار‌و ژیانە نالەبارەى هەيانە‌و رێگەى رزگارى كامەيە‌و چلۆن وە دەست دێت؟ ماوەيەكى زۆرى ديكەش هەر لە تێفكرين‌و بيركردنەوەدا بوو، و زۆرشتى ديكەشى بۆ روون‌و ئاشكرا بوو.

بەگوێرەی گوتەى نووسەرى (دينكرد) لە ماوەى ئەو دە ساڵەدا زەردەشت حەوت جار لەتەک ئاهورامەزدا گفتۆگۆى كردووە‌و زۆر شتى ئالێۆزى بۆ روون بۆتەوە، دەبێژێ: دواچركەكانى گۆشەگيرى‌و تێفكرين‌و بيركردنەوە هێدى هێدى، بەرەو كۆتايى دەچوو.

زەردەشت، لە دەرونيدا، هەستى بە گۆرانكارييەكى نائاسايى كرد، هەروەك گێانێكى نوێ چوبێتە نێو قالێبى لە شيەوە. نەيدەزانى چى روويداوە، بەرەو رووبارى دائى تىدەكەوێتە رێ. لەوێرِا گشت بنەما‌و پێكهاتەكانى سروشت، لە گژوگيا، با، ئاوى رِوبار پێكەوە جوانترين ديمەنى سروشتيان وەديهێنابوو. هەر كە ئاسۆ دەركەوت، بالێندەكان كەوتنە جريوە‌و چريكاندن‌و زێتر ديمەنى سروشتيان دڵرفێنكرد. ئالەم كاتەدا فريشتە (وەهومەن)ى چاوپێكەوت كە داردەستێكى زێرينى وەدەستەوە بو. و بەرەو روويەوە دەهات. وەهومەن ڵی نزيك بۆوە، بەرێزيكەوە كە شايانى ئەو زاتە بەرێزو مەزنە بێت، داواى لێكرد كە لەقالێبى لەشى ئادەميزادييەوە بێتەدەر، پاشان وەهومەنى فريشتەى بارەگاى خواى تاكو تەنيا رۆحى ئەو گەوهەرە15 رۆشەن‌و بێ هاوتايەى لەتەک خۆيدا بردە بارەگاى ئاهورمەزداى هەميشە زيندوو.

لەوێرادا، زەردەشت لە خزمەت ئاهورامەزدا‌و فريشتەكانيدا رِادەوێستێت‌و كرِنۆش بۆ ئاهورامەزدا دەبێت.

 نووسەرى كتێبى (زرادشت نامە) دەربارەى ئەو رووداوە دەبێژێ: (... لەكاتێكدا كە زەردەشت لە كەنارى دەريايى دائى تى راوێستابوو تارماييەك دەبينێت كە سەرتاپاى بريتى يە لە رووناكى، تارماييەكە لە زەردەشت نزيك دەبێتەوە‌و پێى دەبێژێت: ئەز فريشتە وەهومەنم. داواى لێ دەكات كە بۆ چرِكەيەك چاوى دابخات. زەردەشت دەلێت، هەر كە چاوم قونجاند رۆحم وەك بالێندەيەك سوك بو‌و لەلەشم جيا بۆوە‌و لەتەک ئەم فريشتە پاكەدا، بەرەو ئاسمان كشام. كاتێك چاوم هەلێبرى، روانيم لاى ئەنجومەنێك راوێستاوم. ئەوەندە بريسكەيان لێدەهات چاوم رێشكەوپێشكەى دەكرد. تەنى نزيكەى بيست‌و چوار هەنگاوێك ڵیان وەدووربووم. يەكەيەكە فريشتەكان دەهاتن‌و بەرو خۆشييەوە تەماشايان دەكردم، ئەمجا زەردەشت باسى ئەوە دەكات كە چلۆن‌ووتوێژى لەتەک ئاهورامەزدا كردووە‌و پرسيارى لێكردووە‌و وەڵامەكانى وەرگرتووە.

یەکەمين پرسيارى زەردەشت لە ئاهورامەزدا، ئەوە بووە كە خاسترين كەس لەم جيهاندا كێيە؟

خواى داناو ژير، وەڵامى زەردەشت دەداتەوە‌و دەفەريوێت: باشترين كەس لە جيهاندا، ئەو كەسەيە كە رِاستگۆبێت‌و هەرگيز راستى نەشارێتەوە‌و راستى‌و دروستى پيشەى هەميشەيى بێت‌و هەرگيز‌و بەهيچ كلۆجێك دژى راستى نەبێت‌و دڵی ميهرەبان بێت.

ئەوسا، ئاهورامەزدا، دەست دەكات بە باس كردنى بنەماى چاکە‌و خراپە‌و باسى ئەهريمەن بۆ زەردەشت دەكات. هەروەها دەربارەى چونيەتى هەلێسورِاندنى زەوى‌و ئاسمانەكان، رۆژو هەسارەكان، زانيارى تەواوەتى پێدەدات. پرسيارى ديكەى زەردەشت، دەربارەى چونيەتى پەرستنى ئاهورامەزدا‌و بە جێهێنانى نوێژ‌و قيبلە‌و... يە.

ئاهورامەزدا لە وەڵامدا دەفەرموێ: لەکوێرِا رووناكيتان دى، بەرەو ئەو شوێنە دەتوانن رِاوێستن‌و نوێژ‌و ستايشت بكەن. دەفەرموێ، لە شوێنى رووناكيدا، خراپە هەرگيز خۆى رِاناگرێت‌و ئەز، گشت شتێكم لە رووانكى‌و چاکە دروست كردووە.

ئاهورامەزدا، دەستور‌و فەرمانەكانى خۆى بە زەردەشت رِادەگەيەنێت، زەردەشت، پەيامى ئاسمانى وەردەگرێت‌و دەبێتە پەيامبەرى خوا، ئاهورامەزدا رۆحى زەردەشت مەرەخەس دەكا كە بگەرێتەوە سەر زەوى. پاش وەرگرتنى پەيامى ئاسمانى، ئەمجا يەكەيەكە، فريشتە نزيكەكانى بارەگاى ئاهورامەزدا دێنە لاى زەردەشت . هەريەكەيان پەند‌و ئامۆژگارى‌و راسپاردەكانى خۆيان بە پەيامبەر رِادەسپێرن. لەپێش هەمواندا فريشتە (وەهومەن) دێتە خزمەتى حەزرەتى زەردەشت . فەرمانەكانى ئاهورامەوزدا، كە پەيوەندى بەوەوە هەيە، دەربارەى ئاژەڵ‌و چۆنيەتى ماڵیكردنيان‌و بە خێوكردنيانى پێرادەگەيەنێت. وەهومەن دەبێژێ لە ئێستا بەدواوە، هەرچى ئاژەڵی سوودمەند هەيە لەژێر چاودێرى تۆدايە. پێويستە بە خەڵکى رابگەيەنێت كەوا بە چاکى‌و باشى چاودێرى لە ئاژەڵ بكەن،  بەتایبەتی (مەرِ). چونكو هەموو جيهان سوودو قازانج لەم گيانلەبەرە وەردەگرن‌و داوايان لێبكە كە هەرگيز بەرخ‌و مەرِى دوو گيان سەر نەبرِن، هەرگيز زێدە لە پێويست ئەم ئاژەڵانە نە كوژن.

پاشان فريشتە (ئاشاوەهيشتا دێتـە خزمەت پەيامبەر‌و دەبێژێ كەوا، پێويستە ستايشى ئاگر بكرێت‌و رێزى لێبگيرێت، چونكە مەلێبەند‌و سەرچاوەى رووناكى‌و پاكى يە، پێويستە لە هەر شوێنێك خوا پەرستى تێدا بێت، ئاتەشكەدە دروست بكرێت بۆ پاراستنى ئاگرى پيرۆز كە نيشانەى رووناكى‌و نورى ئاهورامەزدايە. ئەمجا باسى سوودەكانى ئاگر دەكات بۆ گشت ئادەميزاد. پاش ئەم، فريشتە (خشترەوەئيريە) دێتە خزمەتى، و باسى كانەكان‌و نهێنيەكانى‌و سودى هەمە جۆرە بەردێك بۆ پەيامبەر دەكات.

ئەوسا نۆرە دێتە سەر فريشتە (سپەندارمت)و دەبێژێ، بە فەرمانى ئاهورامەزدا، پێويستە زەوى بە پاكى‌و خاوێنىە رابگيرێت، و نابێ هەرگيز خوێن‌و پيسايى‌و لاشەى مردوو تێكەلێ بە خاك بێت. هەروەها دەبێژێ، ئەو شوێنانەى كشتى تێداناكرێت، پێويستە ئاوى بگەيەنرێتێ‌و ئەو شوێنانە زيندوو بكرێنەوە‌و كشتوكێليان تێدا بكرێت، چونكو لەسەرزەوى ئاوەدان، خەڵک سودوبەهرە دەبينن.

پاشان فريشتە (هەئورتات) دێتە خزمەتى‌و هەرچى ئاوى سەررِوى زەوى‌و ژێرزەوى هەيە، گشتى دەسپێرێتە پەيامبەر‌و دەبێژێ: ئاوى كانى‌و كارێز‌و رووبار‌و دەرياكان هەمووى پێويستە بە خاوێنى رابگيرێت‌و هەرگيز پيسايى تێدا فرِێ نەدرێت‌و ليخن نەكرێن، چونكە بەهۆی ئاوەوە، ژیان بەردەوام دەبێت. ئەمجا دەست دەكات بە ژماردنى سودەكانى ئاو‌و داوا لە زەردەشت دەكات كە بە هەموو خەڵکى رابگەيەنێت كە چاودێرى‌و ئاگادارى لە ئاو بكەن.

لە كۆتايدا فريشتە (ئامرتات) دێت‌و دەربارەى گژوگيا‌و درەختەكان‌و كێلێگەكان دەدوێت‌و باسى سودەكانيان دەكات، چ بۆ ئادەمێزاد‌و چ بۆ ئاژەڵ بە تێكرِايى‌و داوا لە زەردەشت دەكات كە بەخەڵکى رِابگەيەنێت بە بێهودە ئەمانە لەناو نەبەن.) حاجى ميرزا عبدالمحمد خان نووسەرى كتێبى (زردشت باستانى‌و فلسفە او) كە لە ساڵی 1933 لە ميسر لە چاپدراوە لەلاپەرە 69 دا دەبێژێ:

((پێويستە ئەوە بزانين كە ئەم چاوپێكەوتنانەى پەيامبەر لەتەک فريشتەكاندا، لەيەك كات‌و يەك شوێندا رِوينەداوە، بەڵکو لە ماوەى دوانزە ساڵ‌و لە شوێنى جياجيا رويداوە، ئەوەى كە ئێستا ئاشكرابووە، ئەوەيە كە زوربەى ئەم چاوپێكەوتنانە لە ناوچەى ئازەربايجان (كوردستان) و دوانيان لە رۆخى گۆلى‌ورمێ روويداوە.))

 پەيامبەر، پاش ئەوەى فەرمانەكانى ئاهورامەزدا وەردەگرێت پێى رِادەگەيەنرێت كە بچێتە نێو خەڵکيەوە‌و رێگەى راستى‌و دروستى ئاينى خواپەرستى يان پێشان بدات.

زەردەشت، لە تەمەنى چل ساڵيدا‌و لە رۆژى شەشى خاكە لێوەدا (نەورۆز) كە دەكاتە 26ى مارت، لەكێوى (ئەشيدەرنە)، بەفەرمانى ئاهورامەزدا دێـتە خوارەوە‌و دەچێتە نێو خەڵکيەوە‌و ئامۆژگاريان دەكات كە رێگەى رِاستى بگرنە بەر. بانگيان دەكات كە ئاينى خواپەرستى هەلێبژێرن.

نووسين‌و داستانەكانى زەردەشتيەكان، وارِادەگەيەنن كە لە رۆژانى یەکەمى بانگەوازەكەيدا خەڵکێكى فرە كەم، لە دەورى كۆدەبنەوە. زوربەى زۆرى خەڵک هيچ گوێ نادەنە ئامۆژگارى‌وتەی پيرۆزەكانى، ئەوانەى لە دەوريدا كۆدەبنەوە، گوێيە بە پەنجەى دەست دەژمێرێن. بەڵام لە راستيدا، دەبێ بەو جۆرە نەبوبێت، چونكو ناتوانين باوەرِبكەين كە لە بارودۆخى كۆمەڵايەتى وەك ئەوکاتە، هەروەكو لە مەوبەر باسمان لێكرد، زۆرو ستەم‌و خراپە، باڵی بەسەر ناوچەكەدا كێشابوو، خەڵکى چاوەرێى ئەوەيان دەكرد كە يەكێك بێت‌و لەو بارە ئالێۆزە رزگاريان بكات، ئێستا ئەو كەسە هاتبێت‌و ئەو هەموو پەند‌و ئامۆژگارييانە بڵاوبكاتەوە‌و هەموو لايەك دڵنيا بكا كە رِزگاريان دەكا لە خراپە، كە چى بە گوێى نەكەن. دەتوانين بێژن، كە دەبێ سەرەتا خەلكێكى فرە، بەتایبەتی لە چينى هەژار‌و كەم دەرامەتەكان دواى ئەم ئاينە كەوتبن‌و باوەرِيان بە‌وتە پيرۆزەكانى پەيامبەر هاورد بێت، بەڵام پێشەوا ئاينييە درۆزنەكان‌و فەرمان رِەوا گەورەكان‌و جادوكەرەكان كە هێز‌و دەسەڵات‌و توانايەكى زۆريان هەبووە، هەست بەوە دەكەن كە ئەستێرەيان بەهۆی ئەم ئاينە تازەيەوە خەريكە بەرەو ئاوا بوون دەروات، بە زۆر‌و هەرِەشە‌وا لە خەڵکى هەژار‌و بێ دەسەڵات دەكەن كەواز لەم رێگەيە بێنن‌و بگەرێنەوە سەر ئاينى باوك‌و باپيرانيان‌و پشتى زەردەشت بەربدەن.

سێ چوار ساڵك بەم شێوەيە، زەردەشت خەريكى بڵاوكردنەوەى دەستورەكانى ئاهورامەزدا دەبێت، بەڵام بە داخەوە - بزمارى پۆڵايى بەرد كون ناكات‌و هەموو هەوڵ‌و كۆششەكانى تا ئەندازەيەك بە فێرۆ دەچێ. یەکەمين كەسێك كە لەوماوەيەدا بەدڵ‌و بەگيان، باوەر بەئاينى نوێ‌و پەيامەكەى زەردەشت دێنێ، ئامۆزاكەى خۆيەتى بەنێوى (ميديوماە) كورِى ئاراستى..

هەروەكو گوتمان پياوە ئاينيە درۆزنەكان‌و خاوەن دەسەڵاتەكان‌و دەوڵەمەندەكانى ناوچەكە، ئاڵاى دژايەتى بەرامبەر پەيامبەر هەلێدەكەن، بە شێوەيەك دژايەتى‌و ململانێى لەتەکا دەكەن، كە ناچار دەبێ نيشتمانى جێهێلێت‌و بەرەو ڕۆژهەڵات كۆچ بكات، ماوەيەك ئاوارە‌و سەرگەردان دەبێت لەتەک دايك‌و باوك‌و منداڵەكانى‌و ئامۆزاكەيى‌و ژمارەيەكى كەم لەوانەى برِوايان پێهێنابوو بێگۆمان ئەم كارەساتەى بەسەر زەردەشت هاتووە، یەکەمين‌و دواجار نەبووە لەمێژوودا فرە لە پەيامبەرەكان هەمان كارەساتيان بەسەر هاتووە، بۆ ‌وێنە پەيامبەرى ئيسلام (د.خ) ئەويش كەس‌و كارى خۆى پاش ئەوەى دژايەتيان كرد‌و ئازار‌و ئەشكەنجەيان دا ناچاريان كرد كە نيشتمانى خۆى جێهێلێێت‌و كوچ بكات بۆ شوێنێكى ديكە، خواى گەورە‌و ميهرەبان لە قورئانى پيرۆزدا‌ وورەى پەيمابەر بەرز دەكاتەوە‌و دڵنياى دەكا‌و داواى لێدەكات كە ئارام بێت، چونكە لەمەوبەريش زوربەى زۆرى پەيامبەران، بەرهەلێستيان لێكراوە‌و دوژمن‌و نەياريان هەبووە‌و دەفەرموێ:

((‌وکذلك جعلنا لكل نبي عدوا من المجرمين‌و كفى بربك هاديا‌و نصيرا))

سورەتى فرقان – ئايەتى 30

پاش چوار ساڵيك زەحمەت‌و رەنجكێشان ئيدى بۆى ئاشكرا دەبێ كە ئەمانە نايەنە سەر رێى راست‌و دەبێ هەروەها بە گومرايى بمێننەوە بۆيە، روودەكاتە لاى سەرداران‌و خونكارانى تۆران، بەڵام ئەوانيش لە دەستەى یەکەم باشتر نابن‌و بەڵگە‌و نيشانەكانى ئەو پەيامبەرە پايەبەرزە، دڵی ئەو ستەمكارانەش نەرم ناكات‌و پەیڕەوى لێناكەن.

بەڵی، زەردەشت لەیەکەمين تاقيكردنەوەيدا كە رِوبەرِو لەتەک خەڵکدايە، سەركەوتوو نابێت ئەو باسى چاکە‌و خراپە دەكات، دەربارەى ئازادى دەربرينى بير‌و رِا، ئازادى لە هەلبژاردن دەكات، بانگەوازى خەڵک دەكا بۆ هاتنە سەر رِێى راست، پەیڕەوى لە بير‌و‌وتە‌و كردارى چاک‌و... بەڵام کۆمەڵگا، کۆمەڵگايەكى دواكەوتووە، ئەم‌وتە‌و باوەرانە ئەزم ناكا چونكو بابەتێكى تازەيە، زەردەشت لەكاتێكدا باسى خواى تاكو تەنيا دەكا كە ئەوان خوايانى جۆراوجۆر دەپەرستن، لەكاتێكدا باسى ئازاداى‌و هەلێبژاردن دەكات، كە ئەوان لەژێر بارى ستەمى پێشەوا درۆزن‌و جادوكەرەكاندا‌وزەى بيركردنەوەيان لێبراوە، كاتێك باسى نيشتەجێى‌و دروست كردنى گوند‌و شار‌و كشتوكێل‌و ئاوەدانى دەكا كە خەڵکى خوويان بە كۆچەرێتى‌و خێوەت نشينى گرتبوو. زۆرداران، لە گەورە پياوانى ئەوکاتە هەست بەوە دەكەن كە ئەم بير‌و باوەرە تازەيەى كە زەردەشت هاوردويەتى پلە‌و پايە‌و جێگەيان پێ لێژدەكات، بۆيە دەكەنەوە ئازاردانى خۆى ‌و ئەو خەڵکەى باوەريان پێهێنابوو، خەڵکى لێ تەرەدەكەن‌و ناچارى دەكەن رەو بكات‌و ناوچەكەيان بۆ بەجێ بهێلێت. زەردەشتى پاك‌و نەمر ئەم ماوەيەى ژیانى لە گاتاكاندا بەدەم سكاڵاوە باس دەكات‌و دەبێژێ

((روو لە كام سەرزەمین بكەم؟

و بۆ كوێ كۆچ بكەم؟

لە كەس‌و كار‌و يارەكانم دوورم دەكەنەوە،

 دڵخۆشييەكم نە لە هاوكارەكانم هەيە،

نە لە شاليارەكان كە پەيرەوى درۆ‌و خراپەن،

ئەى مەزدا ئاهورا،

چلۆن دەتوانم رەزامەندى تۆ وەدەست بێنم؟)) يەسنا 46 بەندى 1  

پاش ماوەيەك دەربەدەرى‌و ئاوارەيى‌و سەرگەردانى بە فەرمانى ئاهورامەزدا بەرەو شارى (بەلێخ) لە ڕۆژهەڵاتى ئيران كە پايتەختى گوشتاسەب شاى كەيانى بووە، دەكەوێتە رِێ. ميهردادمهرين نووسەرى كتێبى (دين بهى – فلسفە دين زردشت) ل- 17 دەبێژێ: ((... زەردەشت ناچار دەبێت لە هاولاتييەكانى خۆى لە ئەترۆپاتگان، رەشبين بێت‌و بەرەو شارى (بەلخ) دەروات. ئەوەى ئاشكرا بووە شوێنى لەدایکبوونى زەردەشت لەشوێنێكی نزيك گۆلى‌ورمێ بەناوی (گزن) بووە))

 هەر لەیەکەم چاوپێكەوتندا، زەردەشت بەهۆی‌وتە جوان‌و راستەكانى دڵی گوشتاسەب شا وەدەست دێنێت، شا فەرمان دەدات كەوا كۆرێك لە پياوە زانا‌و دانا‌و ژيرەكان پێكەونێن‌و هەر چى پرسيارێكيان هەيە لە زەردەشتى بكەن.

لەیەکەمين  كۆردا هەرچى پرسيارێكيان بوو لە زەردەشتيان كرد. دەربارەى ژیانى رابردوو ژیانى پاش مردن (پەسڵان)، نهێنيەكانى بوون، حيكمەت‌و فەلسەفەو....

زەردەشت وەڵامى گشت پرسيارەكانيانى داوەتەوە. ئەو رۆژە، شا فرە دڵشاد دەبێت. بەڵام پياوەكانى بارەگەكەى لەدڵەوە يەكجار زۆر مات‌و مەلول‌و كەسەر دەبن، چونكە لەبەردەم شادا شەرمەزاربوون. ئەوەى ئەم پەيامبەرە باسى لێدەكرد، هەرگيز ئەمان نەيانزانيبو وە نەيانبيستبوو تاوەكو باسى لێوە بكەن.داوايانكرد كە بۆ رۆژى دوايى كۆرێكى ديكە بگرن. زەردەشت سوپاسى ئاهورامەزداى كرد كە ئەو توانايەى پێبەخشى كە بەسەر ئەمانەدا زالێ بێت..

بۆ رۆژى دوايى، دووبارە زەردەشت لە كۆرِەكەدا وەڵامى گشت پرسيارەكانى دايەوە كەڵی كرابوو. بەشێوەيەك وەڵامى دانەوە، كە هەموو زاناكانى حەپەساندبوو‌ نەياندەزانى دەبێ چيبكەن !

زەردەشت بە گوشتاسەب شا دەبێژێ كە دەيەوێت بۆ رۆژى داهاتوو هەر چى زانا‌و داناو پياوە گەورەكان‌و سەردارانى سوپا هەيە، گشتيان لە كۆرێكدا ئامادەبن چونكە گەرەكێتى راستيەكيان بۆ باسبكات كەتا ئەوکاتە باسى نەكردووە.

گەورە پياوانى بارەگاى شا‌و زاناكان هەموو كەوتنە خۆيان‌و چونە ناخى بيركردنەوە يەكى قولێ. زۆريان پێ ناخۆش بوو كە كەسێكى‌وا هيچ كەس نايناسێت‌و بێگانەيەكى وەها كە نازانن لەکوێوە هاتووە، جێگەيان پێ لێژ بكات، لەبەر ئەوە هەموويان برِياريان دا كە برۆنەوە ماڵەكانيان‌و بيربكەنەوە‌و بۆ رۆژى داهاتوو هەموويان پێكەوە بەرەنگارى ئەم بێگانەيە بن.

بۆ رۆژى دياريكراو گشت پياوە ژيرەكان‌و سەردارانى سوپا لەبارەگاى شا ئامادەبوون. زەردەشت هاتو دەستكرا بە گفتوگۆ، ئەم جارەش وەك رۆژانى پێشوو، زەردەشت سەركەوت‌و هەموويانى بەزاند‌و وەڵامى پرسيارەكانى دانەوە، ئيدى هيچ پرسيارێك بێ وەڵام نەمايەوە.

گوشتاسەب شا، زەردەشتى هاوردە لاى خۆيەوە‌و لە ژوور گشت پياوەكانى بارەگا داينا، ئەوسا زەدەشت رويكردە گوشاسەب‌و گوتى / ئەز پەيامبەرى ئاهورامەزدا خواى تاك‌و تەنيام، ئەو خوايەى كەوا لە هەمووان مەزنترە، زاناتر، دانا‌و ژيرترينە، ئەو خوايەى كەوا حەوت ئاسمان‌و زەوى دروستكردووە‌و تۆى خستۆتە سەر تەختى پاشايەتى، ئەو خوايەى تۆى لە هيچ ئافراندووە‌و بە فەرمان‌و‌ويستى ئەو گەيشتويتە ئەم شوێنە، ئەو خوايەى رۆح‌و لەشى هەموو زيندەوەرێكى دروستكردووە، ئەو خوايەى هەموو شتێك لەوە‌و بۆ لاى ئەو دەگەرِێتەوە...

ئەمجا زەردەشت ئاوێستا بۆ (شا) دەخوێنێتـەوە‌و دەبێژێ ئەمە پەيامى خوايە كە بەهۆی منەوە بۆ گشت ئادەميزادى ناردووە.

پاش ئەوەى پەيامبەر، قسەكانى تەواو بوو، گوشتاسەب داواى لە زەردەشت كرد بۆ سەلماندنى راستى قسەكانى بەڵگە بهێنێـتەوە. پەيامبەر لە وەڵامدا دەبێژێ كە باشترين‌و راسترين بەڵگە بۆ قسەكانى پەيامى ئاوێستايە كە نهێنى‌و رازى هەردوو جيهانى تێدايە، كە تا ئەوسا هيچ كەسێك پێى نەزانيوە‌و زانيارييەكيان دەربارەى نەبووە. لەبەر ئەوەى گوشتاسەب شا نەيتوانى لەیەکەمجاردا ناوەرۆكى ئەو پەيامە پيرۆزە ئەزم بكات‌و خاس لێی تێبگات، چونكە فەلسەفەكەى لەوە قولێتر‌و بەرزتربو كە بە يەكجار خوێندنەوە هەمووى ئەزم بكرێت، بۆيە بە زەردەشتى گوت كە ناتوانێت بريارى تەواوەتى خۆى بدات‌و رِاى دەربرێت بەرامبەر ئامۆژگاريەكانى پەيامبەر، ئايا پەیڕەوى لەو ئاينە تازەيە دەكا يا نا. گوشتاسەب شا داوا لە زەردەشت دەكا كە ئاوێستاى لا دابنێت بۆئەوەى هەر رۆژەى چەند بەشێكى لێبخوێنێتـەوە. پێى دەبێژێ تۆ گرۆژێ وەرە بۆ ئيرە بۆئەوەى سوود لە قسە‌و ئامۆژگارييەكانت وەربگرين. بەڵام ئايا پياوەكانى بارەگاى شا، زاناكانى ئەو سەردەمە‌و گەورە جادوكەرەكان، كە بە چاوى خۆيان دەبينن، بێگانەيەك هاتووە‌و بەزيرەكى‌ودانايى‌و لێهاتوويى خۆيەوە، خەريكە جێگەيان پێ لێژدەكا، هەروا چوار مشقى دادەنيشن‌و دەست بە ئەژنۆى خۆيانەوە دەگرن؟

بێگومان نا، بۆيە لەنێو خۆياندا كۆبونەوەيەك رێكدەخەن‌و برِيار دەدەن كە زەردەشت بكوژن‌و لە ناوى بەرن وەلێ دوانيان كە لە هەموو ئەوانى ديكە ژير تر بوون، بەم پيلانە قايل نابن‌و دەبێژن كە نابێ ئەم كارە بكەن. بەڵکو پێويستە بير لە پيلانێكى خاستر بكەنەوە كە بێـە هۆى ئەوەى لە ناوچەكە دەربكرێت ياخود بخرێتە زيندان.

پاش بيركردنەوەيەكى ئەهريمەنانە پيلانێكى نوێ دادەرِێژن ‌و دێن لەتەک قاپيەوانى ئەو ماڵەى كە بۆ حەسانەوەى زەردەشت تەرخان كرابوو، رێكدەكەون‌و كليلى خانوەكەى لێدەستێنن. ئەوجا، بڕێ پيسايى ئاژەڵ، خوێن، موو، لاشەى ئاژەڵی تۆپێو‌و كەللەسەرى سەگ‌و سەلكە پشليە‌و ئێسقانى  مردوو‌.... دەخەنە نێو سەرين‌و تورەكە‌و لە ژوورەكەى زەردەشتدا دەيشارنەوە. ئەو جا پێكەوە دەچنە بارەگاى شا، لەوێرا شا‌و زەردەشت دانيشتبون گوشتاسەب خەريكى خوێندنەوەى ئاوێستا بوو، لەوكاتەدا چوبووە ناخى دەريايى پرِ لە زانيارى ئەو پەيامە پيرۆزە . ئەو تاقمە پيلانگێرە پاش كرنوش بردن بۆ (شا) دەبێژن كە زۆر خۆى بەو كتێبە هيلاك‌و ماندوو نەكات. چونكە هەمووى بريتيە لە جادو‌و جادوگەرێتى‌و ئەو پياوەى كە خۆى بە پەيامبەر دەزانيت‌و كەسيش نايناسێت، كەس نييە جگە لە جادوگەرێك، كە بە قسەى زل‌و بريقەدار دڵی (شا)ى نەرم كردووە، بۆئەوەى بە مەرامى تايبەتى خۆى بگات. گوشتاسەب، فەرمانى پشكنينى ماڵەكەى زەردەشت دەردەكات. پاسەوانەكان هەر چى ئەو شتانەى پيلانگێرەكان داياننابوو دەيهێننە بارەگاى شا.

گوشتاسەب بە بينينى ئەو شتە پيسانە چاوى دەپەرێتە تەوقى سەريەوە‌ودەست دەكا بەسەرزەنشتكردنى زەردەشت‌و قسە پێگوتنى‌و پێى دەبێژێ:

 ئەتۆش جگە لە جادوگەرێكى پيس‌و چەپەلێ، هيچى ديكە نيت، هەر چەندە زەردەشت داكۆكى لە خۆى دەكا، بەڵام بێسسودبووە، چونكە ئەو كەل‌و پەلانەيان لە نيو ژورەكەيدا دۆزيبۆوە.

(شا) فەرمانى دا كە زەردەشت ببەن‌و بيخەنە زيندان. زەردەشت ماوەى هەفتەيەك لە زيندان دەبێت. گوشتاسەب شا ئەسپێكى رەشى فرە جوان‌و رِەسەنى هەبووە كە يەكجار زۆر خۆشيويستووە، رۆژێك بەيانى زوو مەيتەرەوانەكەى شا وەك هەميشە دەچێتە نێو تەويلەى ئەسپەكان، ئەسپە رِەشەكە وەك جاران سەرنجى رِادەكێشێ بەڵام ئەمجارەيان بە شێوەيەكى ديكە. ئەسپەكە، بە شێوەيەكى زۆر سەير‌و نائاسايى بەسەر زەويدا كەوتووە، دەچيتە پێشەوە‌و ڵی نزيك دەبێتەوە ديمەنێكى سەير دەبينێت. ڵی‌وورد دەبێـەوە، تەماشاى دەكا، چوار پەلى ئەسپەكە سر بووە‌و بەسكيەوە نوساوە. بە پرتاو بەرەو بارەگاى شا دەچێت‌و كێشەكەى بۆ دەگێرێتەوە، (شا) دێت‌و ئەو ديمەنە دەبينێت، غەم‌وپەژارە داديدەگرێت‌و فەرمان دەدا كە هەرچى زانا‌و پزيشك‌و پسپۆرەكان لەو ناوچەيەدان كۆببنەوە‌و چارەسەرێكى ئەو دەردە بكەن. هەموو كۆدەبنەوە بەڵام هيچيان لە دەست نايەت‌و هەرچيەگ دەكەن بێسود دەبێ.

بەهۆی پاسەوانى زيندانەكەيەوە، زەردەشت ئەم هەواڵە سەيرە دەبيستێتـ، پێى دەبێژێ بچۆ بۆ خزمەت شا‌و پێى بێژە زەردەشت دەڵێ من دەتوانم ئەسپە رِەشەكەى لەم نەخۆشييە رزگار بكەن.

 بە بيستنى ئەم رِاسپاردەيە، (شا) دەنێرێ زەردەشت لەزيندان دەهێنن‌و پێى دەبێژێ، تا ئێستا قسەى زۆرت بۆ كردوين، بەڵام هيچ شتێكى وەها نەنوێندووە‌و بە كردەوە هيچت پيشان نەداوين كە برِوات پێ بكەين. ئەگەر راست دەكەيت‌و پەيامبەر‌و راسپاردەى ئاهورامزدايت، ئەمە ئەرز‌و ئەوە گەز، دەبێ بتوانيت ئەم ئەسپەم لەم نەخۆشييە بۆ رزگار بكەيت. زەرەدەشت بۆ چاکكردنەوەى ئەسپەكە، چوار مەرج دادەنێت‌و بە شا دەبێژێ كە ئەگەر ئەم چوار مەرجە بە دي بهێنێـت، ئەوسا هەر چوار پەلى ئەسپەكە رِەها دەكات‌و خاس دەبێـەوە.

(شا) دەڵێ، چيت گەرەكە بڵی. زەردەشت دەبێژێ، یەکەمين مەرجم ئەوەيە كەوا بەدڵ‌و بەزمان باوەرم پێبكەيت كە ئەز پەيامبەرى ئاهورامەزدام، پێويستە گوتنەكەت بە باوەرەوە بێـت، دەنا هيچ سودێكى نابێت‌و بێهودە دەبێ. گوشتاسەب شا، بەڵین دەدات. ئەمجا زەردەشت دەچێتە لاى ئەسپەكەو دەست دەكا بە نيايشكدرنى ئاهورامەزدا‌و داواى يارمەتى لێدەكات كە فرياى بكەوێت. كوت‌و پرِ دەستى راستى ئەسپەكە لە سكى جيا دەبێتـەوە. (شا) دڵخۆش دەبێ‌و خەندە دێـتە سەر لێوى.

دووهەمين مەرجى زەردەشت، ئەوەيە كە ئەسفەنديارى كورِى شا لەبەردەمى هەموواندا، بەلێن بدات كەوا بە هەموو هێز‌و توانايەوە ئاينى يەكتا پەرستىبڵاوبكاتەوە‌و ببێتە پالێپشت‌و پشتيوانى زەردەشت. ئەسفەنديار بەلێێن دەدات كە بە هەموو هێز‌و توانايەكيەوە، پالێپشتى زەردەشت بێت‌و داكۆكى لە ئاينىیەکتاپەرستی بكات‌و لە هەموو لايەكدا بڵاوى بكاتەوە، و هەر سێك دژى ئەم ئاينە بێت، دژايەتى بكات.

ئەمجا، زەردەشت دەست دەكات بەپارِانەوە لە ئاهورامەزدا. قاچى راستى ئەسپەكە لە سكيەوە جيادەبێتەوە، هەموو ئەوانەى لەوێ ئامادەبوون ئافەرينى زەردەشت دەكەن.

سێهەمين مەرجى زەردەشت بريتى بووە لە وەى شابانو(ئاتوسا) دەبێ لە كانگەى دڵیەوە باوەرِ بە ئاينى یەکتاپەرستی بهێنێت. پاشان، زەردەشت دەچێتە دوى شابانو‌و قسەى بۆ دەكات. ئەوسا، ئەو ئافرەتە پاكەش ئاينى یەکتاپەرستی بە دڵەوە پەسەند دەكات‌و باوەرِ دەهێنێ.

 زەردەشت دەگەرێتەوە لاى ئەسپەكە، وە دەست دەكاتەوە بە پارِانەوە لە ئاهورامەزدا تاوەكو قاچى چەپى ئەسپەكە وەك جارانى لێدێتەوە. چوارەمين‌و دوامەرجى زەردەشت لە شا ئەوەيە كە فەرمان بدات قاپيەوانى ماڵەكەى بهێنن. شا دەستور دەدا قاپێوانەكە بێنن. زەردەشت داواى لە شا كرد كەوا پێشەکی لە قاپيەوانەكە ببورێت وە ڵی خۆشبێت بە مەرجێك لە راستى بەولاوە هيچ نەبێژێت. ئەوسا ڵی دەپرسێت كە ئەو هەموو كەل‌و پەلە پيسانە چلۆن  گەيشتونەتەژوورەكەى. قاپيەوانەكە ناچار دەبێت كە رِاستى بلێێت. ئەوسا زەردەشت دەستدەكات بە دوعا كردن تا دەستى چەپى ئەسپەكە لە سكيەوە جيادەبێـتەوە. ئەسپە رِەشەكە، بە پرتاو هەلێدەستێتە سەر چوار لۆق. شا زۆر دڵخۆش دەبێت، هەلێدەستێ‌و ناوچەوانى زەردەشت ماچ دەكا‌و داواى لێبوردنى لێ دەكات بۆ هەڵسوكەوتى ئەو دواييەى. گوشتاسەب، فەرمان دەردەكات، چوار لەو کەسانەى بونەتە هۆى بە دي هێنانى ئەو كارەساتە هەلێواسن‌و سزاى كردارى ناشرين‌و چەپەڵی خۆيان وەربگرن. ئەمجا، شا، شاژن وە ئەسفەنديار بەدڵ‌و بە گيان ئاينى يەكتا پەرستیان پەسەند كرد، وە باوەرِيان پێهێنا، وە هەموو هێز‌و تواناى خۆيان‌و كيشوەرەكەيان خستەگەرِ بۆ بڵاوكردنەوەى ئەم ئاينە‌و بونە باشترين پالێپشت بۆ زەردەشت‌و پەيامەكەى.

ئەوەى لێرەدا شايانى باس بێت، ئەوەيە كە بەگوێرەی باوەرِى نووسەرى كتێبى (شش هزار ساڵ تاريخ) گوشتاسەب شا لە ساڵی 1725 پ.ز، دوو هەفتە پێش دەستپێكردنى وەرزى بەهار، ئەم ئاينەى پەسەند كردووە. بەگوێرەی ئەو نوسينە، ووتووێژى نێوان زەردەشت‌و گوشتاسەب شا نزيكەى دوو ساڵی خاياندووە.

پاش ئەوەى گوشتاسەب شا باوەرِى بە ئاينى خواپەرەستى هاورد، داواى لە زەردەشت كرد كە چوار ئارەزووى هەيە‌ دەيەوێت بێتەدى. لەبەرئەوە بە زەردەشتى گوت كە داوا لە ئاهورامەزدا بكات تا ئەم داوايانەى بۆ بێنێـتە دى.

داواكاريەكانى، يا داخوازييەكانى بريتى بوون لە:

یەکەم / بۆى ئاشكرا بێت پاشەرۆژى چلۆن دەبێ‌و لە پەسڵاندا شوێنى لەکوێ دەبێت.

دووهەم / بە هيچ جۆرێك تێغ لەشى نەبرێت،  بەتایبەتی لە كاتى جەنگدا، بۆئەوەى زێتر بتوانێت تێبكۆشێت‌و هەوڵ بدات بۆ بڵاوكردنەوەى ئاينىيەكتاپەرەستى.

سێهەم / دەربارەى غەيبەوە زانيارى تەواوى پێبدات.

چوارەم / داخوازيشى ئەوە بوو كە هەرگيز نەمرێت.

زەردەشت لە وەڵامى شادا پێ گوت، كە لەم چوارداخوازى‌و ئارەزوويەى تەنيا يەكێكيان هەلبێژێرێت، چونكە ئاهورامەزدا هەرگيز ئەم چوار بەهرەيە بەيەك كەس نادات. (شا) گوتى گەرەكمە بزانم پاش مردنم شوێنم لەکوێ يە. پاشان زەردەشت لە ئاهورامەزدا دەپارێتەوە ئەم ئارەزووەى گوشتاسەب بە دي بهێنێت. بە فەرمانى ئاهورامەزدا، زەردەشت خواردنەوەيەكى تايبەتى دروست دەكا‌و دەيدا بە شا بيخواتەوە. پاش ئەوەى شا خواردنەوەكە دەخواتەوە، خەوى لێدەكەوێت‌و رِەوانى لە لەشى جيا دەبێتەوە‌و بەرەو بەهەشتى بەرين دەرِوات وە لە‌وێرادا جێگەى خۆى دەبينێت. بەگوێرەی داستانەكانى زەردەشتييەكان، ئاهورامەزدا زەردەشتى ئاگادار كردۆتەوە لەو شتانەى كە لە پاشە رۆژدا روو دەدەن وە دێنە دى،  بەتایبەتی ئەو كارەساتانەى كە بەسەر ئاينى يەكتاپەرەستيدا دێت، هەروەها دەربارەى پەیدابوونى پەيامبەرانى پاش خۆى، سەبارەت بە ئاوارە بوون‌و دەربەدەربوونى پەیڕەوانى ئاينەكەى لە ديار‌و نيشتمانى خۆيان. دەربارەى هێرشي ئەسكەندەري مەكدۆني‌و خاپوركردني زەوي‌و زار‌و لەناوبردني پەيرەواني ئايني رِاستي، هەروەها دەربارەي دوبارە پەرەسەندنەوە‌و بلآوبونەوەي ئايني يەكتاپەرەستى لەسەردەمي ئەردەشێري ساساني‌و هێرشي عەرەبەكان‌و رِوخاندني ئاتەشكەدەو ئازارداني زەردەشتييەكان، زانياري تەواوي داوە بە پەيامبەرەكەي.

گوشتاسەب شاي كەياني‌و شابانو ئاتوسا، ئەسفەنديار‌و پشوتن كورِاني گوشتاسەب‌و گشت ئەنداماني خێزاني شا، جاماسب‌و فرەشوشتەر كە دوو براي داناو ژير بوون‌و لەوەزيراني گوشتاسەب بوون، لەتەک هەموو ئەو زاناو ژيرانەي كەلە كۆرِەكاندا ئامادە بوون، ئايني يەكتاپەرستیان بە دڵو بە زمان پەسەند كرد.

لەم كاتەدا تەمەني پەيامبەر 42 ساڵ بوو، پاش ئەمە، هەموو خەڵکي ناوچەكە، هاتنە سەر ئايني يەكتاپەرەستى. ئەم ئاينە، لە ناوچەش تێپەرِي كردو بەرەو ميللەتاني دراوسێش بلآوبۆوە‌و تەشەنەي كرد.

لەو کاتێنەدا، تۆرانييەكان هێزو توانايەكي يەكجار زۆريان هەبووە، كەيانييەكان باجيان دەدا بە تۆرانييەكان. ئەرجاسەب شاي تۆران، فرە لەوە زوير بوو كە گوشتاسەب دەستبەردار بووە لە ئايني دێريني بابوباپيراني، وەباوەرِي بەم ئاينە تازەيە هێناوە. نوێنەرێك دەنێرێتە سەري‌و دەستوري پێدەدا كە‌واز لەم كردارەي بێنێت‌و بگەرِێتەوە سەر ئايني خۆيان.

گوشتاسەب شا، پياوە گەورەكان‌و زاناكاني ناوچەكە كۆدەكاتەوە‌و دەربارەي ئەو هەرِەشەيەي تۆرانيەكان گفتوگۆيان لەتەكا دەكات....

زەردەشت، لەو كۆرِەدا ئامادە دەبێت‌و دەبێژێ كەوا سەرانە‌و خاوە‌و باج دان‌و قبولێكردني ستەم، كارێكي نارِەواو ناشايستە‌و دەبێ دەستي ستەمكاري‌و بێدادي كورت بكرێتەوە، ئادەميزاد هەرگيز بەويستي خۆي‌و ئارەزوو ئازادي باج‌و سەرانە بەكەس نادات. مروێڤ دەبێ ئازاد بژي‌و لەپێناوي ئازاديدا بجەنگێت‌و خۆي رِێگەي ژیاني خۆي دياري بكات.

هەموو زاناو پياوەگەورەكان پشتگيريان لەوتەكانى زەردەشت كرد. گوشتاسەب شا، بەهۆي پەيامنێرەكەي ئەرجاسبەوە وەڵامي نامەكەي دەداتەوە‌و پێي رِادەگەيەنێ:

".... ئەگەرچي گشت كورِەكانم، براكانم، كەسوكارو پياوە گەورەكان‌و هەروەها خێزانەكەم بكوژرێن، هێشتا من پەیڕەوي لەم ئاينە پاكە دەكەم‌و دەستبەرداري نابم. ئەو شتەي لە ئاهورامەزدا وەرمگرتووە لە دەستي نادەم. "

سوپا ئامادەي جەنگ دەبێت دژي ستەمكاران بۆ ئازادي وەدەسهێنان. شەرِ زۆر زۆري خاياندووە. هەميشە سوپاي كەيانييەكان سەركەوتو بوون، تا رِۆژێ لە رِۆژان، گوشتاسەب شا لەتەک زۆربەي زۆري سووپاكەي لە شار دەردەچن (گوێيە بەرەو ناوچەي سيستان دەچن).

ئەرجاسەبي تۆراني، ئەمەي بە هەلزانيوە‌و هێرشێكي كتوپرِ دەكاتە سەر بەلخ‌و دەكەوێتە جەنگێكي خوێناوي لەتەک ئەو سوپا كەمەي كەلەوێدا مابونەوە.

زەردەشتي پاك، مەردانە سەركردايەتي ئەو سوپا كەمە دەكات. بەلآم سوپاي دوژمن بێشومار بوون.

زەردەشت لەتەك هەندێ لەسەرداراني سوپاكەي بۆ دۆزينەوەي چارەسەرێكي ئەو بارو دۆخەي ئالێۆزە دەچنە نێو ئاتەشكەدەي شار. تۆرانيەكان هێرشدەكەنە سەر ئاتەشكەدەكەو ئەمانيش بەرەنگاريان دەبنەوە. يەكێ لەسەردارەكاني تۆرانييەكان بە ناوي توربراتور (براتركرش) هەلي لە پەيامبەري خوا هێناوەو توانيوێتي كە ئەو مرِۆڤە پاكو دانايە كە بوبوە چرايەك بۆ ئەوەي تاريكە شەوي کۆمەڵگاكەي‌و هەموو جيهان رِووناك بكاتەوە، شەهيد بكات.

ئەو رِۆژە شومە، رِۆژي 5ي مانگي بەفرانباري ساڵي 583 پ.ز بووە. حەزرەتي زەردەشت لەو كاتەدا تەمەني 77 ساڵ‌و 40 رِۆژ بووە كەرِۆحي پيرۆزو نەمري بەرەو لاي ئەويني رِاستەقينەي خۆي پەرواز دەكات.

لەم شەرِەدا، لوهراسەب (باوكي گوشتاسەب شا)، ئەويش شەهيد دەبێت، (لوهراسەب، كاتي خۆي لە شايەتي كەنارەگيري كردبوو بۆ كورِەكەي) كاتێك هەوالێ دەگاتە گوشتاسەب شا، بە پەلە خۆي دەگەيەنێتەوە (بەلخ). بەلآم كارلەكار ترازا بوو، شار‌وێران‌و خاپور، ئاتەشكەدە سوتاو‌و رِوخابوو... زەردەشت شەهيد كرابوو....

گوشتاسەب‌و لەشكرەكەي بۆ تۆڵە سەندني زەردەشت، كارێكي‌وا بە تۆرانييەكان دەكەن كە هەتا هەتايە ئيدي نەوێرن بەرەو ئەو دەڤەرە هێرش بەرن، هەروەها دەگەرێت بەشوێن بكوژي پەيامبەر‌و لەناويدەبێت.

پاش شەهيدبووني پەيامبەر، جاماسەب جێگەي دەگرێتەوە‌و دەبێتە جێنشيني پەيامبەر، زەردەشت، لە پاش خۆي كتێب‌و پەندو ئامۆژگاري‌واي بەجێهێشتووە، تا ئێستاش كە هەزاران ساڵي بەسەردا چووە، هێشتا زاناو داناكاني هەموو لايەكي جيهان سوودي لێوەردەگرن. ئەو سێ بنچينانەي ئەو داينابوو بۆ بلآوكردنەوەي ئاينەكەي، بيروكردارو‌وتەي چاک، ئەوسا‌و ئێستاو هەتا هەتايە‌و بۆ هەميشە، باشترين‌و بەهێزترين كۆڵەكەن بۆ دروستكردني کۆمەڵگايەكي بەختياري جيهاني.

ئارامگاي زەردەشت

بێگومان لەشارێكي گەورەي وەك (بەلخ)ي ئەوسەردەمە، كەچەندين خونكاري گەورەي كەياني وەك گوشتاسەب شاي تێدا بووە، دەبێ گۆرِستانێكي تايبەت بۆ گەورەپياوان بوبێت. هەروەكو گوتمان، پاش ئەوەي گوشتاسەب شا دەگەرِێتەوە بەلخ‌و شار لە داگيركەرەكان پاكدەكاتەوە، بێگومان دەبێ جەستەي زەدەشت‌و لوهراسەب‌و پياوە گەورەكاني لەو گۆرستانەدا ناشتبێت.

كتێبي (فچائل بلخ) كەلەلايەن ابوبكر عبد الله بن داود البلخي لە ساڵي 610ي هيجريدا بە عەرەبي نوسراوە، وە لەلايەن عبد الله بن محمد بن قاسم الحسيني لە ساڵي 676ي هيجريدا وەرگێراوەتە سەر فارسي (ئەم كتێبە حەوت ساڵ پێش هێرشي جەنگيزخاني مەغۆل بۆ سەر شاري بەلخ نوسراوەتەوە) لەم كتێبەدا باسي شاري بەلخ دەكات‌و تيايدا دەبێژێت كە ئەوکاتەي عەرەبەكان ئەم شارەيان داگيركرد، ئارامگاي شاكاني كەياني‌و گەورە پياواني ئەو سەردەمە، بە تايبەتي گوشتاسەب شاو زەردەشت‌و جاماسەب‌و... جێ نزرگەي خەڵک بووە. بەلآم پاشان بەهۆي دەمارگيري عەرەبەكان مەزاري ئەو پياوە گەورانە، ناوەكانيان گۆرِا بۆ ئەيوب، هابيل‌و حەزرەتي ئادەم‌و... (لەوانەيە ئەو پيلانە، كاري ئێرانيەكان خۆيان بوبێت بۆئەوەى ئەو مەزارانە بپارێزن‌و لە دەست‌وێراني‌و خاپوركردنيان رِزگاريان بكەن) ئارامگاكان تا كاتي هێرشي مەغۆلەكان بۆ سەر ناوچەكە، بەشكۆمەندي مابۆوە‌و جێي رِێزي خەڵک بووە، كە ئەويش وەك هەموو شوێنەكاني ديكە لە لايەن مەغۆلەكانەوە خاپور كرا.

ئەوەي شاياني باسە لەو كتێبەدا، ئەوەيە كە بە شاري بەلخ بێژراوە (مدينة الجبارين والمتكبرين). لەو كتێبەدا هاتووە كە عبد الله بن عمر گوتويەتي:

"بالمشرق مدينة يقال لها بلخ، وهي مدينة الجبارين والمتكبرين وهي ثانية مداين الدنيا. لم يكن قبلها مدينة الا مدينة بناها آدم علية السلام بارض الهند يقال لها (اوق). والثانية مدينة بلخ بناها قابيل قاتل هابيل. وقبره في ميدان يقال لها ميدان طشتاسب، لاتاهم العذاب قبلا، ولكن يدفع الله البلاء عن تلك المدينة بذلك القبر".

واتە:

".... لە دەڤەري رِۆژهەلآتدا، شارێك هەيە پێي دەبێژرێ بەلخ. ئەم شارە، شاري زۆردار‌و لوت بەرزەكانە. ئەم شارە دووەمين شاري جيهانە. پێش ئەم شارە هيچ شارێكي تر نەبووە جگە لەو شارەي حەزرەتي ئادەم (د.خ) لەسەرزەميني هيند دروستي كردووە‌و پێي دەبێژرێ (ئوق). دوهەمين شار، هەر ئەم شارەيە كە قابيل بكوژي هابيل دروستي كردووە. ئارامگاي هابيل لەم شارەدايە‌و لەگۆرِەپانێكدايە كە پێي دەگوترێت گۆرِەپاني گوشتاسەب، و ئەگەرەكو رێێزوحورمەت‌و شكۆمەندي ئەم خاكە پيرۆزە نەبوايە، لە مێژەوە بوو دوچاري ئەشكەنجە بوبون. بەلآم خواي گەورە بەبۆنەي پيرۆزي ئەو ئارامگايە، بەلآ لەو شارە دوردەخاتەوە. "

هەروەها، لەزماني حەسەني بصري (21 – 110 هيجري) بێژراوە كە گوتويەتي، مەزاري حەزرەتي ئەيوب (زەردەشت) لە گۆرِستانێكە لە گۆرِەپاني (سەرتەل) لە شاري بەلخ‌و لەتەك گوشتاسەب پێكەوەن.

ئەوەي پتر سەرنج رِادەكێشي‌و شاياني باسە ئەوەيە كە، شاري بەلخ‌و گۆرِەپاني مەزاري گەورە پياوەكاني جێ نزرگەو كەعبەي زەردەشتيەكان بووە‌و لەكاتە تايبەتيەكاندا وەك رِۆژي شەشي خاكەلێوە (رِۆژي لەدايكبوني زەردەشت)، بۆ زيارەت دەچونە ئەوێرِا. ئەم دەنگو باسانە تا سەدەي شەشەمي كۆچي، لەلايەن نوسەرو مێژوو نوسەكانەوە باسي لێدەكرا.

ابو عبد الرحمن عبد الله بن شوژب البلخي (156 هيجري) دەبێژێ:

" بەلخ لەلايەن عەجەمەكان وەك كەعبە‌وابووە‌ونزرگەي مۆغەكان بوە، ولە رِۆژي نەورۆزدا خەڵکێكي زۆر لە تخرستان، هند، تركستان، عراق‌وشام، پياوە گەورەكان‌و شازادەكان بۆ زيارەت بەرەو ئەو ئەو شارە دەچن‌و ماوەي حەوت رِۆژان بەچەژن‌و خۆشي رادەبوێرن. "

دەبێژرێت كە حەزرەتي ئيبراهيم (دخ) چۆتە شاري بەلخ‌و لەوێرادا لەسەر مەزاري زەردەشت نوێژي كردووە.

لەم بارەيەوە پيغەمبەر محمد (د.خ) دەفەرمێت:

وهو ما قال رسول الله (ص): (مر ابراهيم خليل الله صلوات الرحمن عليه بـ(بلخ) حتى صار بالاسبريس وهي ميدان مدينتها . فقال للملك الذي كان معه وهو الملك الموكل بالارض واسمه صلصائيل (وفي روايات اخرى صرصرمائيل) ما هذه البقعة؟ فقال ياخليل الله انزل فانها بقعة مباركة يكون فيها قبر نبي. فنزل ابراهيم عليه السلام من جناحيه وقت صلوة الفجر وصلى ركعتين. فلما سلم التفت الى بلخ فقال: اللهم اعزز، وفي راويه غرز أنهارها وأثمر أشجارها وبارك عليها واكثر فقهائها).

ئەوەي بۆ ئەم باسە، لەم‌وتەيەدا سەرنج رِاكێش‌وگرنگە ئەوەيە كە ئەو مەزارە (كە بێگومان مەزاري زەردەشتە) زۆر لە پێش حەزرەتي ئيبراهيم بووە، خۆي لە خۆيدا بەرپەرچي ئەوانە دەداتەوە كە دەبێژن زەردەشت‌و ئيبراهيم يەك كەس بوون.

بيرو سيماو رِوخساري زەردەشت لە‌وتەكانيدا

كورتەيەك لە ژیاني زەردەشت، سەرگوزشتەي چۆنيەتي لەدايكبون‌و بڕێ لەو داستان‌و ئەفسانانەي كە دەربارەي ئەو پەيامبەرە مەزنە نوسراوەتەوە، باسمان كرد.

زەردەشت، هەر لەسەرەتاوە كە خەريكي رِاگەياندي پەيامەكەي بوو، رِێباز‌و ئامانجێكي تايبەتي هەبوو، سروودەكاني هەمووي دەربارەي چۆنيەتي وەديهێناني ئەو ئامانجانە بووە. لە چونيەتي هاتنە ئاراي چاکەو خراپەوە دەستپێدەكا‌و بەهۆي هۆش‌وبيرو دانايي‌وتێگەيشتني ئادەميزاد، رِادەي رِاستي‌و دروستي دامەزراندووە. خەڵکي هانداوە بە هۆي ئازادي هەلێبژاردن‌و ئيرادە‌و‌ويستي خۆيانەوە، خەريكي كاري خاس‌و سازەندەبن.

هەروەها، داواى كردوە كە دژى بتپەرستى‌و ئەفسانەو دابونەريتى رِوخێنەرو كۆنەپەرستى بن ئەمانە گشتيان بۆ ئەو ئامانجانەيە كە مرۆڤى راست كردار‌و بير خاس لە کۆمەڵگادا سەركەوتوو بن. زەردەشت، مەبەستى لە پەرستنى ئافەريدەگارى تاكو تەنيا، هەرگيز ئەوە نەبووە كە بەو هۆيەوە ئاهورامەزدا رازى‌و خۆشحالێ بكات، چونكە دەزانيت كە ئەو نە پێويستى بە نوێژ‌و نيايش‌و پارانەوە‌و‌وێردى ئافەريدەكانى خۆى هەيە‌و نە پێويستى بەوە هەيە كە خەڵکبيناسن، مەبەست‌و ئامانجى ئاينى یەکتاپەرستی لاى زەردەشت، پەروەردەى ئادەميزادە، مرۆڤى كارا، هەلێسورێنەر، سوودبەخش‌و...

زەردەشت، پتر لە سێ هەزار‌و پێنج سەد ساڵ لەمەوبەر، پرِ بەدەم هاوارى كرد،ئەى ئادەميزاد تۆ هۆش‌و هەست‌و بيرت هەيە، سوودو بەهرە لەم نيعمەتە معنوييە وەربگرە كە ئافەريدەگار پێى داويت، بگەرێرەوە سەر رەسەنێتى خۆت‌و مرۆيەكى فەرزانە بە، ويژدانى پاك‌و رۆشەنى خۆت بكەرە مەشخەڵی رێ رۆشەنكەرەوەت‌و ژیانت، دورەوپەرێز بە لە دابونەريتى نارەسەن‌و زيان بەخش. دڵنيابە كە بە كاروكردارى خاس‌و دروستكەر، لەرێگەى راستى‌و ياساىهەق، ئافەريدەگار لە خۆت رازى‌و خۆش وەش دەكەێت. پشت بە خۆت ببەستە‌و كار‌و پيشەت بكە بە ئامراز بو گەيشتن‌و نيزيكبونەوە لە ئافەريدەگار.بانگەوازێكى ديكەى زەردەشت ئەوەيە كە، پێويستە سود‌و بەهرە لە خۆشييەكانى ژیان وەربگرين، وە ئەم ژينەى بۆى تەرخان كردوين بە باشترين شێوە بەهرەى لێوەربگرين. هەروەها پێمان رادەگەيەنێت كە، تەنيا ئەنجامدانى كارى خاس بەس نييە، بەڵکو پێويستە ئەوانەى بە هەڵەدا چوون‌و رێى چەوتيان گرتوتە بەر بەپەند‌و ئامۆژگارى بخەينە سەر رِێى راست‌و دروست. زەردەشت كەسێيەتييەكى بە توانا بوو، پەيامبەرێك بوو كە وەحى‌و ئيلهامى بە بيردا دەهات كە بە شێوەي پەيامێك بەخەڵکى رابگەيەنێت، كەسێيەتييەكى ئاكارى هەلێكەوتوو بو، بە راستى‌و دروستى ئامۆژگارى دەكرد‌و دژى درۆ‌و فريوو قسە هەلێبەستن بوو.

 ئێستا كونێ، گەر عەوداڵی ئەوە بين كە باشترين‌و راستترين زانيارى دەربارەى كەسێيەتى ئەم پەيامبەرە بزانين،دەبێ فرە بەووردى لەووشە بەوشەى گاتەكان بكۆڵینەوە‌و هەست‌و باوەرى ئەو پياوە نەمرەى مێژوو لەنێو ئەو سروودانەدا بە دەستبێنين. لەیەکەمين  سروودى گاتاكاندا،دەبينن كە زەردەشت پەنا دەبێتە بەر ئاهورامەزدا‌و داواى يارمەتى لێدەكات كە ياريدەى بدات تا بە هەموو بير‌و باوەرييەوە، خۆشى‌و ئارامى لەنێو خەڵکيدا بڵاوبكاتەوە. ئەوسا باسى ئامانج‌و مەرامەكانى خۆى دەكا‌و دەبێژێ:

...ئەز، ئەو كەسەم كە رادەپەرِم بۆ خزمەتكردنى تۆ ئەى ئاهورامەزدا...

زەردەشت لەبەرنامەكانيدا، بەگوێرەی بۆچونەكانى دەربارەى ئاكارييەكانەوە دەزانێ كە،رووداوە مادى‌و مەعنوييەكان هەردوو هاوجوت پێكەوە دەتوانن ئامانجەكانى بەديبێنن. لەبەر ئەوە بە چاوى سوكايەتى ناروانێتە هيچ لايەنێكيان، دەزانێت هەردوو پێكەوە دەتوانن تەواوكەرى گۆرين‌و شۆرشى كۆمەڵايەتى بن.

دەبێژێ..

...تاهێز‌و توانام هەبێت. وە‌ووزەم تيامابێت خەڵکى هاندەدەم‌و فێريان دەكەم كە راستى بكەنە پيشەيان‌و راستگۆبن...

 لێرەدا ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت كە ئەم پەيامبەرە كە ئەويندارى مرۆڤايەتييە، كەمتەرخەمى ناكات بەرامبەر ئەو کەسانەى كە لە رێى راست لايانداوە بەڵکو هەوڵ دەدات كە هەمووان بخاتە سەر رێى راست‌و دروست.

دەبێژێ:

هيوادارم بەزمانى ئەقل‌و بەهۆى ئەم ئاينەوە، گومرايان‌و خراپەكاران بەرەو ئەو كەسەى كە لە هەمووان مەزنترە رابكێشم‌و رێ نماييان بكەم،

 هيواو گەشبينى بە پاشەرۆژ وە بڵاوكردنەوەى دادپەروەرێتى‌و چاکە بەسەر رۆح‌و رِەوانى زەرەدەشتدا زاڵە. هەر چەندە جارجار رِەش بينييەكى كاتىبەسەريادێت‌و لە سروودەكانيا خۆى دەنوێنێ، بەڵام نابێتە هۆى ئەوەى باوەرى بە پەيامەكەى كەمبێتەوە . هەر چەندە پەيرەوان‌و لايەنگرانى ئاينەكەى بە ژمارە كە من،وە هێزى بەرگريشيان لاوازە بەرامبەر بەهێزى چەتە‌و پياو كوژ‌و درۆزنەكان، بەڵام زەردەشتى‌وورە بەرز‌و خاوەن باوەر‌و نەترس، دەست لەتێكوێشان‌و ململانێ هەلێناگرێت‌و دەچێتە نێو خەڵکەوە‌و بە دەنگى بەرز‌و بێترس داوايان لێدەكات بێنە سەر رێى راست‌و ئاهورامەزداى تاكوتەنيا بپەرستن. لەنێو سروودەكاندا، دوو‌ووتار هەيە كەوا پێشاندەدا زەردەشت لەنێو خەڵکدايە‌و قسەيان بۆ دەكات. راژەى ئەم دوو سروودە وەك دوو‌ووتار دەخەينە بەر چاو، وە لە پاشاندا لە باسى گاتاكاندا دەقى سروودەكان دەخەينە رِوو:

ووتارى یەکەم: يەسنا هات 30

((...گەلۆ، ئێوە كە هاتونەتە ئێرە‌و كۆبونەتەوە بۆئەوەى گوێ لە قسەكانم بگرن، دەربارەى ئەو دوو شێوەى ژينە قسەتان بۆ دەكەم،گوێم بۆ رابگرن. ئەو کەسانەى گوێيان لێمە، بابير لە قسەكانم بكەنەوە‌و هەڵیسەنگێنن. سوپاس‌و ستايشى ئاهورامەزدا دەكەم بۆ ئەو هەموو چاکى‌و راستى‌و رووناكييەى پێى بەخشيوين. گوێ بۆ قسەكانم شل بكەن. بە بيرێكى رۆشەن تێى بروانن، ژن‌و پياو دەبێ بە بيرى خۆيان راوێژ بكەن‌و رێگەى خۆيان هەلێبژێرن. ئەمەيە ئامۆژگارييەكانم:

لەتەک بوونى ئادەميزادا، هەر لەو كاتەوە كە ژیان‌و بوون هاتە كايە‌و ماناى پەيدا كرد، دوو گەوهەرى هاوجووت لەتەکيا دەركەوتن. ئەو دوو گەوهەرە يەكێكيان خۆى لە بير‌ووتارو كردارى خاس نوێند، وەئەوى ديكەيان بير‌و‌وتە‌و كردارى خراپ بوو. لەنێو ئەو دوو گەوهەرەدا،خەلك بەداوەرييەكى ژيرانە، دەبێ رێگەى چاک هەلێبژێرن، نە رێگەى خراپ. هەر كە ئەم دوو هێزە يەكيان گرت، ژیان‌و نەبوونيان بە ديهێنا. ئەم ململانێيە تا رۆژى پەسڵان بەردەوام دەبێ.لە پاشاندا ژیانى خۆشى‌و بەختەوەرى لە هەردوو جيهاندا بۆ کەسانێك دەبێت كە خاسترين بير‌و رێگەى راستيان هەلبژاردووە. ئەوانەى كە رێگەى ناراستيان هەلێبژاردووە‌و درۆيان كردۆتە پيشەى خۆيان، دووچارى خراپترين چارەنوس دەبن. لەنێوان ئەو دوو گەوهەرە، درۆزنەكان خۆيان خزانە نێو رێگەى خراپ‌و پيس‌و بونە هاورێى خراپە‌و كردارى خراپ. بەڵام لايەنگرانى رێگەى راستى، بيرى چاک‌و كردارى خاسيان هەلبژارد. لەنێو ئەم دووانەدا دێوپەرستان (بت پەرستان) ريگەى راستيان هەلێنەبژارد وەعەوداڵی رێگەى درۆ‌و فريو بوون، رێگەى رق‌و قينەيان هەلێبژارد بۆئەوەى ئازارى خەڵکى بدەن. ئێستا ئێمە كە عەودالێ‌و شەيداى رێگەى راستين، هێز‌و تواناى بيرى چاک فريامان دەكەوێت. بەڵام درۆزنەكان لەئاكامدا دووچارى گرفتارييەكى خراپ دەبن، وە سزاى گوناە‌و خراپەكانيان دەبينن، ئەوسا ئەى خواى گيان‌و هۆش، سزاى خراپەكانيان بدەرەوە. بەم شێوەيە ئێمە لە تۆ‌و بۆ تۆ دەبين، لەو کەسانە دەژمێرێين كە سووودمەندن بۆ ئەم بوونە مەزنە، دۆست‌و ئەويندارى ئاهورامەزداى بێهاوتا دەبين‌و لە جيهانى پاش مەرگدا، ميوانى هەميشەيى‌و نەمرى خانە خوێى مەزن دەبين. ئەوسا،لە پەسڵاندا ئەوانەى پەيرەوييان لە درۆ دەكرد، هەرزلێ‌و دۆش داماو دەمێنن، ئەو سايەكە هاوبيران‌و هاورييانى بيرى چاک(وەهومەن) وە لايەنگرانى راستى (ئاشا) سەردەكەون. پاداشتى ئەو گشت چاکانەى كردوويانە وەردەگرن‌و دەچنە كۆشكى هەميشەيى‌و نەمرى.

 ئيدى خەلكينە، با خاس برِوانينە ئەو ئاينەى ئافەريدەگارى گيان‌و هۆش بۆتانى ناردووە، خاس بير بكەنەوە، دەستور‌و فەرمانەكانى بەجێبێنن، برواننە رِەنج‌و خۆشى ئەم جيهانە. بە بيرێكى‌وورد‌و قوڵەوە لە پاداش‌و سزاى چاکە‌و خراپە بكۆلێنەوە، ئەو سايە كە ئەم رێگەيە هەلێدەبژێرن،ئەو رێگەيەى جووت يەكە لەتەک ژیانى نەمرى‌و خۆشى، وە مرۆڤ دەگەيەنێـتە ئەوێرا.))

ووتارى دووهەم: هات 45:

((...ئێوەگەل، ئەى ئەو کەسانەى لە رێى دوورونيزيكەوە هاتوون بۆئەوەى گوێ بۆ گوفتارەكانم رابگرن، وە گەرەكتانە ئاينى راستى‌و دروستى هەلێبژێرن گوێم بۆ رابگرن، بە بيرێكى خاس‌و پاكەوە برِواننە قوڵايى باسەكە، گەپى من ئاشكراو روونە، ئاهورامەزدا خواى گيان‌و هۆشە، خواى مەزن‌و بێهاوتايە، هەر كات بەهۆی هۆش‌و لە كانگەى دڵتانەوە تێبفكرن وە بير بكەنەوە بۆتان دەردەكەوێت‌و تێدەگەن كە ئەو، لە هەموو شوێنێكدا هەيە‌و ئاشكرايە. خەڵکينە، ئاگاداربن نەوەكو ئەو پێشەوا درۆزن‌و‌و فێلێبازانە، هەميسان بەهۆی فێركردنى خراپە لە رێ وەدەرتان بكەن‌و گومرێ بن‌و ژیانى راستەقينەتان لێ چەوت‌و چەواشە بكەن‌و توشى خراپە‌و گوناهتان بكەن.

ئێستا ئيدى گەرەكمە دەربارەى ئەو دوو گەوهەرە قسەتان بۆ بكەم كە بوونيان لەتەک بوونى ژیاندا هاوجوت بووە. ئەو دووگەوهەرەى كە يەكێكيان پاك‌و خاسە، ئەوى ديكەيان چەپەلێ‌و خراپە. گەوهەرە پاكەكە بەوى ديكەيانى گوت كە ئێمە هەرگيز پێكەوە نامانسازێت نە لە بيركردنەوە، نە لە فێر بوون، نە لە‌ويستو خواست‌و ئيرادە، نە لە ئاين‌و كردار‌و گوفتار. ئێستا، ئەو شتەى كە لە ئاينى یەکتاپەرستی هاتووە پێتان رادەگەيەنم، ئەم شتانەم بەهۆی  ئەقڵ‌و هۆشەوە لە ئاهورامەزداى داناوە وەرگرتووە. هەر كەسێك ئەم‌ووتانە ببيستێت‌و گوێ رايەڵی نەبێت‌و وەهەڵسوكەوتى خۆى لەتەکيا يەكنەخات، لە پاشان پەشيمان دەبێ‌و دووچارى سەرگەردانى. ئێستا گەرەكمە ئاگادارتان بكەم لە باشترين زانيارييەكانى ئاينى پاك‌و راست‌و دروست. مەزدايە، كە جيهانى نەمر‌و هەميشەيى دروستكردووە، هەر ئەوە كە ئەم زەوييە باردارە، هەروەك كيژۆڵەيەكى پاكى خۆيەتى، ئافراندووە مەزدا، هەروەك باوكێكى ميهرەبانە بۆ جوتياران، مەزدا ئاگادارى هەموو شتێكە‌و هەرگيز هيچ كەس ناتوانێت فريوى بدات.

دەمەوێ قسەتان بۆ بكەم، دەربارەى ئەو شتانەى كە لەو پاكترين‌و مەزنترينەوە فێر بووم، دەربارەى ئەو شتانەى كە بۆ خەڵک خاسترين زانيارين، وەئەمەم لە ئاهورامەزدا وەرگرتووە كە هەلێبژاردەى ئەوم‌و لێوەى فێربووم كە ئەوانەى پەيرەوى لە من دەكەن، ئەو کەسانەن كە رێگەى راستى‌و خاسىئاهورامەزدايان هەلێبژاردووە، ئەو رێگەيەى كە بير‌و كردارى باش لە مرۆڤدا دەبوژێنێ، دەبزوێنێ‌و پەروەردەى دەكات.

بيرو كردارى خاس، مرۆڤ دەگەيەنێتە پايە بەرزێتى‌و نەمرێتى.

 گەرەكمە قسەتان بۆ بكەم، دەربارەى ئەو كەسەى لە مەزنان مەزنترە، وە خاسترينە، ئەى ئاشا- ئەى راستى، دەربارەى ئەو ئاهورامەزدايەى كە بوونى لەتەک خاسيدا، هاوجوتە‌و چاکەى بۆ هەمووان دەوێت. مەزدا ئاهورا، بەهۆی ژيرێتى‌و دانايى‌و رەوانى پاكى خۆيەوە گوێى لە هەموو ئەو ستايشانەيە كە پياو چاکان دەيكەن‌و ڵیان دەبيسێت.

 ئەز كە زەردەشتم، بەهۆی بيرى خاسەوە، شێوە‌و چلۆنايەتى سوپاس‌و ستايشى ئەوم بۆ ئاشكرا‌و روون بۆوە (كە بريتى يە لە پێشكەشكردنى بير‌و‌وتە‌و كردارى چاکە بۆ بارەگاى ئەو). هەروەها ئەوە كە لە زانيارى بێ پايانى خۆى، خاسترينوێنەكانم پێ ئيلهام دەكات. ئەوە كە بەگوێرەی كردارى هەر كەس،سوود‌و زيانيان بۆ رەچاو دەكات. ئەمەيە ئەو شێوەيەى كە بۆ هەمووان بە كار دەگيرێت.

گشت ئەو کەسانەى بوون‌و هەن وە لە مەودوايش دەبن، ئەوانەى كە چاکى‌و راستى هەلێبژێرن، لەم جيهانەدا شاد‌و بەختەوەر‌و لە پەسڵاندا كاميار‌و رزگار دەبن. ئەوانەى كە رِێگەى درۆ هەلێدەبژێرن دوچارى رەنج‌و بەڵايەكى زۆر دەبن‌و لە جيهانى پاش مەرگيشدا شادى‌و كامەرانى نابينن...ئەمەيە‌ويستى ئاهورامەزاد.

پێويستە لەسەر هەمووان، بەهۆی بير‌و كردار‌وتەی خاسەوە، ئاهورامەزدا لە خۆتان رازى‌و خۆشنود بكەن، چونكە ئەوە مايەى شادمانى‌و خۆشى هەميشەيى،كردارە خاسەكانتانە كە دەتوانێ ئێوە بگەيەنێتە لاى ئەو، وە بەهرە لەو ژينە خۆشە هەميشەييە وەربگرن. لەسەر هەمووان پێويستە كە بيناسين‌و سوپاس‌و ستايشتى بكەين‌و عەوداڵی ئەو رێگە راستە بين كەمايەى رزگاريمانە. بەهۆی بيرى خاسەوە، داواى لێبكەين كە يارمەتيمان بدات لە رێگەى كار‌و كۆشش‌و كشتوكێلێ‌و پەروەردەى ئاژەڵەوە ژیانێكى پرِ لە خۆشى‌و ئاسودەيمان پێ بەخشێت. هەمووان لەسەرمانە بێ فيز‌و خۆ بە زلزانين‌و بەهۆی سرودەكانەوە، باوەر بێنين بە مەزنێتى مەزدا ئاهورا، كە هەبووە‌و هەيە‌و نەمرە، چونكە لە تێرۆژە هەرە گرنگ‌و بەنرخەكانى خۆى كە بريتين لە وەهومنە- بيرى چاک -‌و ئاشا راستى- ئێمەى بەهرەمەند كردووە‌و مژدەى داوينەتێ كە لە جيهانى نەمرى پاش نەبوونى ماديدا، لەنێو باوەشى رووناهيەكانى خۆيدا جێگيرمان بكات.))

لێرەدا بۆئەوەى زێتر بتوانين لە روانگەى‌وتەكانى زەردەشت خۆيەوە- كە لە گاتاكاندا باسكراوە- سيما‌و روخسار‌و كەسێيەتى‌و بير‌و باوەر‌و بۆچوونەكانى ئەم پەيامبەر مەزنە، لە هەموو بوارەكانى ژیاندا پێشان بدەين، زۆر بە كورتى پوختەى چل‌وتە لە گوفتارەكانى دەخەينە بەرچاو:

 

                            -1-

زەردەشت، هۆى هەلێبژاردنى بە پەيامبەرێتى دەگەرێنێتەوە سەر دژە كردارى خۆرسكى کۆمەڵگا بەرامبەر بەو بارودۆخە ئالێۆزەى كە هەيبووە لە رووى بوارى رەوشتييەوە. هەروەها وەڵام دانەوەى ياساى ئافراندن، بە خواست‌و‌ويستى خەلكى، بۆ چارەسەركردنى ئەو گيرو گرفتە:

((ئەى خواى مەزن، گيانى گيانداران سكاڵا‌و گلەيى خۆيت عەرز دەكات:

بۆ چى ئەمنت دروست كرد‌و ئەم لەشە مادييەت بە من بەخشى؟

هەموو شوێنێك پرِ بووە لە دزێتى‌و جەردەيى،

 دەستدرێژى‌و ستەم باڵی بەسەر هەموو لايەكدا كێشاوە.

 لە تۆ زێتر هيچ كەسێكم نييە،تەنێ تۆ پشتيوانمى،

 كەوابو، كەسێك كە شياوى ئەوە بێت،لەم بارە ئالۆزە رزگارم بكات پێم بناسێنە.))  

يەسناى29بەندى1

 

                        -2-

زەردەشت، بەهۆی هێزى بير‌و ئەقل‌و هۆشى خۆيەوە دەگاتە ئەوەى ئاهورامەزدا (خواى گيان‌و هۆش) بناسێت:

((ئەى مەزدا، ئەوکاتەى كە بە ئەندێشەوە تۆمناسى،

بۆم رونبووە كە،

تۆ، سەرەتا‌و پاشێنەى هەموو بوونى،

 وە تۆى سەرچاوەى بيرى خاس،

 وە ئەوکاتەى كە بە ديدى دڵەوە تۆم دى

 زانيم كە تۆى ئافەريدەگارى راستەقينەى راستى،

 وە تۆى داوەرى كردارى هەموو خەڵک.))

 يەسنا 31 بەندى 8

 

                      -3-

زەردەشت باوەرى بەوە هەيە كەتەنيا ئاهورامەزدايە كە هەموو گيتى ئافراندووە،تەنيا ئەوە داهێنەرى هەموو كەشكەڵان:

((ئەى مەزدائاهورا، پرسيارێكم هەيە، گەرەكمە بزانم:

كێ هێزى دڵفراوانى‌و ميهرەبانى لەنێو خەڵکيدا ئافراند؟

كێ يە بەهۆى ئەقل‌و زانيارى خۆيەوە، خۆشەويستى باوكى خستۆتە نێو

 دڵ زارۆڵەكانيەوە؟

ئەى خواى  ئەقڵ‌و هوێش، بەهۆى بيرى خاس‌و عەقلێ‌و هۆشەوە،

ئەتوێ بە داهێنەرى هەموو شتێك دەزانم.))

يەسنا44 بەندى 7

 

زەردەشت، خوا بە رِووناكيەكى وەها دەژمێرێت كە، گشت كونو قوژبنى جيهانى بوونى رووناك كردوێتەوە. بەواتايەكى ديكە، ئاهورا مەزداى داهێنەر بەتەنيايى گيتى ئافراندوەو هيچ هاوكارێكى نەبووە.

((ئەو یەکەمين بيرەوەرێكە

كە لەسەرەتاوە،لە رووناهى خۆیەوە،

گشت كەشكەڵین‌و جيهانى بوونى رووناك كردۆتەوە.

و بەهۆى هۆش‌و ئەقلى خۆيەوە ياساى رِاستى بەدى هێنا،

 بۆئەوەى هەميشە پالێپشت‌و ياوەرى بير خاسان بێت.

ئەى مەزدا ئاهورا،كە هەميشە نەگۆرو يەكساني

 بەهۆي رۆحى پيرۆزى خۆتەوە،

 هێزى باوەر لە دڵماندا پتروپتەو بكە.))

يەسناى 31 بەندى 7

 

5- زەردەشت دەبێژێت: خواى ئەقڵ‌و هۆش – ئاهورا مەزدا- هەموو جيهانى بەشێوەو ياسايەكى وەها نەگۆر دروستكردوە هەميشە (بوون) لەژێر فەرمانى خۆيەتى.

ئاهورامەزدا بەو ياسا‌ووردبين‌و نەگۆر‌و هەميشەييەى كە بەسەر گشت (بوون)دا فەرمانرِەوايە،دەبێژێ:

((ئەى مەزدا ئاهورا،

بە بيرى خاس‌و دڵێكى رِۆشنەوە رِووت لێدەكەم،

لەژێر سايەى رِاستى يەوە،

پێمان ببخشە،

پاداشتى ژیانى مادي‌و مەعنەوى

ئەو پاداشتەى كە ئيماندارەكان بەختەوەر دەكات.))

يەسنا28 بەندى 2

 

6- لەروانگەى بيرى زەردەشتەوە.ئافراندنى ئەم جيهانە-لەسەر بنچينەى ياساى رِاستى‌وبەوويستى ئاهورامەزدا- بەهۆى دوو هێزى هاوەل دوانەى (هاوزاد) دژبەيەكدى،وەديهاتوە:

((ئيستا ئيدى،بۆ ئێوە،

ئەى عەوداڵانى زانيارى،قسەدەكەم،

وبۆ ئێوە ئەى مرۆ ژيرەكان

دەربارەى دوو گەوهەرى(دياردە)مەزن،

هەروەها شێوەى ستايشتى

ئاهورا‌وبيرى خاس (وەهومەن)

و زانستى خاس‌وئاينى رِاستى (ئاشا)

تالە رِووناكى رِاستە قينە تێبگەن،

وبگەنە پلەى پوختەيى‌وبەختەوەرى))                

يەسنا30 بەندى 1

 

7- بەگوێرەى جيهانبينى زەرەشت، ئەو دوو گەوهەرە دژبەيەكەى لەبووندا هەيە، تەواوكەرەوەى يەكدين، هيچ كامێكيان بەتەنيايى بايەخى (خاس بوون) يان (خراپ بوون)يان نييە، واتە، خواى دانا‌و ژير (ئاهورامەزدا) بەشێوەيەكى تەواو سەنگ (چاکە)ى ئافراندووە‌، بەهيچ جۆرێك (خراپە)ى تێدا نييە. بەلام ئەو دژايەتي‌و دوبەرەكى‌و ململانێيەى لەبووندا هەيە، كاتێ كە لەبيرى ئادەميزادا خۆى بنوێنێ، ئەوسا (چاکە)و (خراپە) دێنە كايە. بەواتايەكى ديكە، (خێر)و (شەرِ) يا (چاکە)و (خراپە) لەبيرى ئاەميزاد خۆيەوە هەڵدەقوڵێت، واتە زایدەی خودی ئادەميزادە‌و ئەم دوانە بەهۆى بيرى ئادەميزادەوە، بۆ كردار‌و گوفتار رِێى خۆيان خۆشدەكەن. بەم شێوەيە كە، چاکە‌و خراپە لەنێو كۆمەلگاى مرۆڤايەتيدا پەرەدەستێنێت:

((ئێستا،

 ئەو دوو گەوهەرە هاوالێ دوانە دژبەيەكە كەهەر لەسەرەتاوە،

 لەنێو بير‌و خەياڵی مرۆڤدا دەركەوتن،و يەكێكيان چاکە دەنوێنێ‌و ئەوى ديكەيان خراپە،

 وە لەم دوانە،

 مرۆڤى ژير‌و دانا، رِاستى‌و دروستى هەلێدەبژێرێت‌و

 نەزان‌و بێهۆش خراپە هەلێدەبژێرێ.))

                                          هات 30 بەندى 3

 

8- زەردەشت، باوەرِى بەوە هەيە كە، مرۆڤ ئازادە لە هەلبژاردنى رِێگەى رِاست يا نارِاست (چەوت)، واتە بەويستى خۆى دەتوانێ رِێگەى رِاست يا چەوت هەلێبژێرێت. ئەم ئازادى هەلێبژاردنە دەبێتە هۆى ئەوەى كە بەرپرسياربێت لە جۆرى هەلێبژاردنەكەى:

((ئەى مەزدا ئاهورا،

بۆم ئاشكرابوو‌و تێگەيشتم كە

ئارمەئيتى‌و پاكيش لە تۆوەيە

تۆى ئەو ئەقلو هۆشە مەعنەوى يەى جيهانت دروستكرد

تۆ، ئازادى هەلێبژاردنى رِێگەت بە خەلك داوە

تا رِابەرى رِاستەقينەى خۆيان هەلێبژێرن،

و لە رابەرە درۆزنەكان دوور بكەونەوە.))

يەسناى 31 بەندى 9

 

9- زەردەشت، ئادەميزاد بەلێپرسراوى هەلبژاردەى خۆى دەزانێت (چاکە بێت يا خراپە)، و لەو بوارِەدايە كە ئەنجامى بير، كردار‌وتەی هەر كەسێك كە ئاكامەكەى دەبێتە مايەى شادى يا بەد بەختى، دەگەرِێتەوە بۆ ئەو كەسە خۆى:

((ئەو كەسەى رِاستى هەلێدەبژێرێ‌و رِوودەكاتە رِاست بێژان،

جێگە‌و مەلێبەندى، كۆشكى رِووناكى دەبێت.

 وە ئەو كەسەى درۆزن‌و خراپەكارە،

 تاماوەيەكى زۆر

 دۆش داماو دەبێ‌و شيوەن‌و زارى پيشەى دەبێت‌و

 لە تاريكيدا دەژى.

دووچارى ئاكامێك دەبێت كە

 بەهۆى ديد‌و‌وويژدان‌و خراپەكاريەكانى خۆيەوە پێى دەگاتەوە))

                                       يەسناى 31 بەندى 20

 

10- بە بۆچوون‌و باوەرِى زەردەشت، بەهەشت بريتيە لە پاداشتى كار‌و كردارى خاسى ئادەميزاد، دۆزەخ، سزاى كار‌و كردارى خراپى مرۆڤ خۆيەتى كە لەم جيهانەدا پاداشت وەيا سزاى خۆى دەبينێت، پاش مردنيش لەتەک رۆحيانەتيدا، هاوو جووت دەبێت. بەواتايەكى ديكە، بە باوەرِى زەردەشت، خوا بەهەشت‌و دۆزەخى بۆ ئادەميزاد نەخولقاندووە، بەڵکو ئەمە ئادەميزاد خۆيەتى كە لەم جيهانەدا بەدەستى خۆى‌و بۆ خۆى، بەهەشت يا دۆزەخ دەخولقێنێت، و پاش مردنيش لەتەك خۆيدا (لەتەك رۆحى خۆيدا) بۆ پەسڵانى دەبێت:

((ئەوسا،

 كە لەسەرەتاى ژیاندا،

 ئەو دوو گەوهەرە، لەنێو بيردا گەيشتنە يەكدى،

ژیان‌و نەبوونيان هاوردە ئارا.

 تا كۆتايى (بوون) هەربەم شێوەيە دەبێت كە:

خاسترين بير‌و باشترين ژیان بۆ پەیڕەوانى رِاستى،

 خراپترين حالەتى دەروونى بۆ لايەنگرانى درۆ دەبێت.))

                                    يەسناى 30 بەندى 4

 

11- زەردەشت، دۆز‌و مەبەست لە ئافراندنى ئادەميزاد بە خەباتى بێووچان دژى درۆ (گشت خراپيەكان) دەزانێت. یەکەمين هەنگاوى ئەم خەباتە بريتيە لەوەى هەركەسێك بۆ خۆى هەوڵبدات‌واز لە درۆ بهێنێت، وە رِاستى بكاتە پيشەى خۆى. ئەمە دەبێتە هۆى ئەوەى كە هێز‌و تواناى چاکە يا (خێر) پتربێت، وەتواناى خراپە (شەرِ) بەرە‌و نەوى برِوات:

((لەم دوو گەوهەرە،

 لايەنگرى درۆ، خراپترين كردارەكان هەلدەبژێرێت،

وە ئەوەى پاكترين بيرى هەيە،

وە بە تيشكى رِوناهى هەميشەيى رِازاوەتەوە،

وە ئەوەى كە بە باوەرِى پتەو‌و كردارى دروستەوە،

مەزدا ئاهورا خۆشحالێ دەكات،

رِاستى هەلێدەبژێرێت.))

                                       هات 30 بەندى 5

 

12- زەردەشت،تەنانەت هاريكارى لەتەک درۆزنان وە يا ئاشكرانەكردنيان بە هەڵەيەكى گەورەو لاوازكردنى بەرەى رِاستى‌و بەهێزكردنى بەرەى درۆ دەزانێت:

 ((ئەى ئاهورا،

پرسيارت لێدەكەم:

سزاى ئەو كەسەى كە خراپەكارو بەدكار بەهێزو پتەو دەكات

 چي يە؟

وەكەسێك كە لە ژیانيدا

جگە لە ئازاردانى رِابەرى دروستكردار

 وە دورخستنەوەى خەڵک ڵی،كارێكى ديكەى نييە

 چ سزايەكى بۆ رِەچاوكراوە؟))          

يەسنا31 بەندى 15

 

13- زەردەشت،دوا هەنگاوى خەباتو مل ملانێي مروێڤ دژي خراپەو چەوتى بە خەباتى رِوبەرِوويي‌و مل ملانێ كردن لەتەك نەياران دەزانێت:

((كەوايە نابێ هيچ كەسێك لە ئێوە،

گوێ بيستى

فەرمان‌و گوفتارى خراپەكاران‌و درۆزنان بێت،

چونكە بێگومان درۆزنان

 مالێ‌و گوندو شار‌وێران دەكەن.

كەوايە،بەرامبەر ئەم جۆرە کەسانە رِاوێستن،و مل ملانێيان لەتەکابكەن.))

يەسنا 31 بەندى 18

 

14- زەردەشت، لەوخەباتە هەميشەييەى مرۆڤدا مژدەى سەركەوتنى چاکە بەسەر خراپەدا دەدات:

((ئەوکاتەى كە،

درۆو خراپە شكست دەخواو تێدەشكێ،

 ئەو کەسانەى بەخۆشناوى تێكۆشاون،

‌و بەخاسى ناويان دەركردوە،

لەكۆشكى پرِ لەخۆشى بيرى خاسى مەزدايى‌و رِاستيدا،

 هيواو ئارەزويان،

دێتەدى)).

                                     هات30 بەندى 10

 

15- زەردەشت، لەو باوەرەدايە كە مرۆڤ لە خەباتيدا دژى خراپە، وە لەپێناوى بڵاوكردنەوەى راِستيدا، پاداشتەكەى بريتيە لە بەختەوەرى‌وئارامى گيان كە بەهۆى كاروكردارى ئەو كەسە دێتەدى:

 ((خەلكينە،

هەر كاتێك لەم ياسايەى مەزدا برِيارى لەسەر داوە، تێبگەن‌و بزانن كە رِەنجى درێژخايان سزاى درۆزنان‌وبەدكارانە، وەخۆشى‌وبەختەوەرى هەميشەيى پاداشتى

پەيرەوانى رِستيە، ئەوسا، بەهۆى ئەم ياسايەوە دەگەنە بەختەوەرى‌و رِزگارى رِاستەقينە)).

 هات 30 بەندى 11

 

16- بەگوێرەى باوەرى زەردەشت، دوا پاداشتى پەيرەوانى رِستى بريتيە لە پاداشتى هەموان پێكەوەو بەکۆمەڵ. ئەم پاداشتە بريتيە لە گەيشتنى گشت مرۆڤ بۆلاى ئاهورامەزداو نزيك بونەوەيان ڵی لەرِۆژى پەسڵاندا. (رِۆژى پەسلان ئەوکاتەيە كە بەهۆى خەبات‌و تێكۆشانى گشت مرۆڤ پێكەوە، درۆ‌واتە هەموو خراپەكان لە ژیانى ئادەميزادا پاك دەبێتەوە‌و رِاستى‌وخاسى‌و پاكى تەشەنە دەكاو هەموو بوارەكانى ژیان دەگرێتەوە):

((ئەى مەزدا ئاهورا،

 پرسيارت لێدەكەم:

 كەسێك كە بەدانايى‌وبيرى خاسەوە،

 تێدەكۆشێت بۆ،

 بڵاوكردنەوەى ئايني راِستى‌وئاوەدانكردنەوەى کۆمەڵگا.

 كەى‌وچۆن دەتوانێت لێت نزيك بێتەوەو بگاتە لات؟))                    

هات 31 بەندى 16

 

17- لە رِوانگەى بيرى زەردەشتەوە، ئەهريمەن بريتى نييە لە بونەوەرێكى تايبەتى بەشێوەو رِوخسارێكى دياريكراو. ئەهريمەن بريتيە لە (بيرى خراپەكارى) –وشەى ئەهريمەن لە زمانى ئاوێستاييدا بەشێوەى ئەنگرەمينو هاتووە، ئەنگرە، ماناى ناشيرين، خراپ، پيس يان گومراكردنە. مينو بەماناى (بير) هاتووە. كەواتە ئەنگرەمينو ماناكەى دەبێتە (بيرى خراپ‌وگومرا):

 

 ((لەنێوان ئەم دوانەدا،

 بير خراپ‌وگومراكان، رِاستى هەلێنابژێرن،

چونكو لەكاتێكدا كە رِارا‌و دوو دڵن،

 تەفرە دەخۆن،

‌ودەچنە رِيزى بير خراپان،

‌وپەنا دەبەنەبەر،تورِەيى‌و رِق‌و قينە،

 وە ژیانى خەڵک دەشێوێنن.))  

 هات 30 بەندى 6

 

 18- بە باوەرى زەردەشت، هيچ مرۆڤێك خۆى لەخۆيدا بەخراپى نايەتە دنيا، خراپە لە بيرى كرچوكاڵی ئادەميزاد خۆيەوە وەديدێت، بەواتايەكى تر، خراپە، هەلێقەڵاوى سەرچاوەى نەزانين‌و تێنەگەيشتنى مرۆڤە لەو ياسايەى كە بەسەر بووندا فەرمانرەوايە، واتە ياساى رِاستى:

((لەنێوان مرۆڤى پاك‌وناپاكدا،

 كاميان رِێبازى دروستيان هەلێبژاردووە؟

 مرۆڤى داناو رِوناكبين دەبێ

خەڵک هۆشيار بكاتەوە‌و رِێگەى رِاستيان بۆ رِۆشەن بكا،

 بۆئەوەى ئەو بێ فەرە لادەرانە نەتوانن

خەڵک تەفرە بدەن‌وگومرايان بكەن،

 ئەى مەزدا ئاهورا،

 تۆ بۆ ئێمە

مامۆستاو رِێنماى بيرى خاس بە.)) 

هات 31 بەندى 17

 

19- زەردەشت، بەختەوەرى كۆمەلگاى مرۆڤايەتى دەبەستێتەوە بە زانيارى‌و هۆشيارى يەكەيەكەى ئەندامانى ئەو گۆمەلێگايە، بۆيەكا، هانى دانا‌و زانايان دەدات، كە ئەو کەسانەى زانياريان كەمە فێريان بكەن:

((خاسترين جۆرى پاداشتەكان‌و بالاترين پلەى بەختەوەرى،

 بۆ ئەو دانايە دەبێت،

 كە پەيامە رِاستەقينە‌و ئامۆژگاريە پاكەكانم،

كە خەڵک بەرەو پوختەيى‌و نەمرێتى دەبێت،

بەهەموان رِادەگەيەنێت.

مەزدا ئاهورا،

 بەهۆى بيرى خاسەوە

 هێزو تواناى ئەو کەسانە پتر دەكات.)) 

هات 31 بەندى 6

 

20- بەبۆچونى زەردەشت، لەبەر ئەوەي خراپە، هەلێقوڵاوى بيرى كرچوكاڵی ئادەميزاد خۆيەتى، كەوابو، گشت لادراوان لە رِێى رِاست‌و خراپەكاران، دەكرێ پەروەردە‌و فێرى رِاستى بكرێن.

((وە ئەوکاتەى كە،

گومراكان سزاى خۆيان دەبينن،

ئەوسا، ئەى ئاهورامەزدا،

شالياريت، بەهۆى بيرى خاسەوە (وەهومەن)،

 بۆيان ئاشكرا دەبێت،

 وە تێدەگەن كە،

چلۆنوێز لە رِێى چەوت بێنن‌و رِێبازى رِاستى بگرنە بەر.))

هات 30 بەندى 8

 

21- زەردەشت، بيرو هۆشى ئادەميزاد، لە هەموو بوارەكانى ژیاندا، بەبێشترين پێوانە دادەنێت بۆ هەلێسەنگاندن‌و هەلێبژاردن. تەنيا دانايان‌و مرۆڤانى ژيرن كەبەهۆى بيرى پوختەو هۆشى خۆيان، ياساى رِاستى بەدروستى تێدەگەن، وبە هاوئاهەنگكردنى بيروكردارو‌و‌وتە لەتەك (رِاستيدا)، وتێگەياندن‌و هۆشياركردنى خەڵک، کۆمەڵكاى مرۆڤايەتى دەگەيەننە بەختەوەرى رِاستەقينە.

((ئەى مەزدا،

ئەو بەختەوەرييەى كەلەژێر سايەى رووناكى مەعنەوى،

وە بەهۆى پەيرەوى لە رِاستى‌و پاكى يەوە،

مژدەيت بە هەردوو دەستە داوە (داناو نادان)،

وە ئەو برِيارەى كە بۆ مرۆى ژيرو دانا، داوە

بەهۆى ئامۆژگارييەكانتەوە،

بۆ ئاگاداريمان، بۆمان ئاشكرابكە،

بۆئەوەى هەموو خەڵک بەرەو ئايني رِاستى داوەتبكەين.))

هات 31 بەندى 3

 

22- بە باوەرى زەردەشت، بيرو هۆشى مرۆڤ، بايەخ‌وپلەو پايەيەكى فرە بەرزو تايبەتى هەيە. لەبەر ئەوە، پێويستە هەموو كەسێك ئازاد بێت تا پاش ئەوەى هەمە جۆرە رِێگەيەكى هەلێسەنگاند، بەبيرێكى رِۆشەن‌و هۆشێكى دروستەوە، رِێگەى خۆى بە ئازادى هەلێبژێرێت:

((كەواتە،

گوێرِايەڵی خاسترين‌وتەكان بن،

وە بەبيرێكى رۆشنەوە هەڵیسەنگێنن،

وە هەريەكە لەئێوە بۆخۆى،

لەم دوو رِێبازە، يەكێكيان هەلبژێرن،

پێش ئەوەى رِوداوى مەزن رِووبدات (رِۆژى پەسڵان)،

هەر يەكەتان بەدروستى ئاگاداربن،

لەم ئاينە تێبگەن‌و بڵاوى بكەنەوە.))  

هات 30 بەندى 2

 

23- زەردەشت، ئازادى دەربرِينى باوەرِ، بەمافى رِەواو سروشتى هەموو مرۆڤێك دەزانێت. هەر كەسێك دەبێ بتوانێ بەشێوەيەكى ئازاد باوەرِى خۆى دەربڕێ تا بتوانێ رِاستى‌و دروستى هەلێسەنگێنێ‌و هەلبژێرێت:

((بەم شێوەيە، هەر كەسێك،

چ رِاست بێژ بێت يان درۆزن،

چ زانا بێت يان نەزان،

ئەوەى لە بيرو مێشكيدايە

بەشێوەيەكى ئازادانە ئاشكراى دەكا‌و دەيبێژێ،

و هەر كاتێك كە

ئەندێشە گيرۆدەى دوودڵی‌و رِارايى بوو،

وە لەنێوان ئەم دوو باوەرەدا حەپەساو قەتيس ما،

ئەوسا، ئارمەئێتى (بيرى چاکوپوختە) بەدەم هاواريانەوە دێت‌و

رِێنماييان دەكات.))

هات 31 بەندى 12

 

24- زەردەشت، لەوباوەرەدايە كە مرۆڤ دەبێت ئەوەندە ئازاد بێت لە هەلێبژاردنى رِێبازى ژیانى خۆى، تەنانەت ئاينى خۆشى بەشێوەيەكى ئازادانە هەلێبژێرێت، واتە هيچ زۆرە ملێ يەك لەهەلێبژاردنى ئايندا نەبێت:

((ئەى مەزدا،

هەر لەوساتەوە‌و لەسەرەتاوە كە،

بە بيرو هۆشى خۆتەوە،

ژیان‌و‌ويژدان‌وهۆشت بۆ دروستكردين،

وە رِۆحت كردە نێو لەشمان،

و ەتوانايى گفتوگۆو كاركردنت پێ بەخشين،

هەر لەوكاتەوە‌ويستت كە ئێمە بە شێوەيەكى ئازاد،

باوەرِو رِێ‌و رِەوشى ئاينى خۆمان هەلێبژێرين.))  

هات 31 بەندى 11

 

25- زەردەشت، بۆ رِێنمايى كردنى درۆزنان‌و لەرِێى لادەران‌و خستنيانە سەر رِێى رِاست، سوود، لەهێزى رِەوانبێژى‌و دەم پاراوى وەردەگرێت. تەنێ چەكى دەستى پەيامبەر بۆ بەرهەلێستى‌و دژايەتى كردنى درۆو ناراستى، قسە رِەوانەكانى‌وشێوەى دەربرِينيانە:

((ئەى دياردەى راستى‌وپاكى (ئاشا)،

كەى بەديدارت شاد دەبم؟

ئەى دياردەى بيرى خاس (وەهومەن)

كەى بەهۆى دانايى‌وهۆشەوە دەتوانم بتناسم؟

وە ئەى ئاهوراى توانا، كەى رێگەى گەيشتنە لاى تۆ دەدۆزمەوە؟

وەكەى زايەڵەى دەرونى مەزدايى دەبيستم؟

هيوادارم كە

 بە ياريدەى‌وتەی پيرۆز (سروودى پيرۆز) وە هێزى دەم پاراوى،

رِێنمايى گومراكان بكەم

وە بيانخەمە سەر خاسترين رِێگە كە

رِێى راستى‌و یەکتاپەرستی يە))   

هات 28 بەندى 5

 

26- زەردەشت، دژى جەنگ‌و هەراو هورياو خوێن رِێژييە‌و ڵیان وەرِسەو بێزارە. لەوباوەرەدايە كە پەيامبەران‌و چاکسازانى رِاستى، دەتوانن بەهۆى ميهرەبانى‌و دلۆڤانيەوە، برايەتى‌و دۆستايەتى‌و يەكيەتى لەنێو کۆمەڵگاى مرۆڤايەتيدا وەديبێنن:

((رِاستى-ئاشا- وەڵامى ئاهورامەزداى دايەوە:

لەنێو ئەم خەڵکەى جيهاندا كەسى‌وا ناناسم

كە بتوانێت ئەم ئازارە لە كۆڵیان بكاتەوە،

و ياريدەى پياوچاکان بدات دژى خراپەكاران.

لەنێو ئەم خەڵکەدا،

ئەو كەسە، دەبێ لە هەموان، بەهێزترو تواناتر بێت،

تا هەر كاتێك داواى يارمەتى كرد

فرياى بكەون‌و ياريدەى بدەن.))  

هات 28 بەندى 3

 

27- زەردەشت، دژى كۆنەپەرستیيە، مرۆڤێكى پێشكەوتوخوازە، باوەرى بەوەيە كەبيروهۆشى مرۆڤ، لەشو گيانى ئادەميزاد، کۆمەڵگاى مرۆڤايەتى، ژينگە، وە بەواتايەكى ديكە شارستانيەت، فەرهەنگ‌وئاكارى مرۆڤ، دەبێ هەميشە بەرەو پێشەوە‌و خاسترو بەرزتر بگۆرِدرێت:

((ئەى مەزدائاهورا،

هيوادارم كە،

 خزمەتگوزارى تۆ بين،

وە لەو کەسانە بين كەهەموو جيهان وە ژیان نۆژەن دەكەنەوە.

با:

كاتێك بيرو هۆش گيرۆدەى سستى‌و خۆرِانەگرتن دەبێ،

رِاستى (ئاشا) يارمەتيمان بدات،

وە بيرمان لە يەكدى نزيك بكاتەوە.))   

هات 30 بەندى 9

 

28- زەردەشت، باوەرى بە پەرجۆ (معجزە) نييە، گەورەترين پەرجۆى خۆى لەپاراوى‌وتەكانى كە دەچێتە نێو ناخى دەرونى خەڵکەوە‌و بيروباوەرِيان دەبزوێنێ، دەزانێت، كە بەهۆى بيرى خاسەوە توانيويەتى بگاتە ئەو رِادەيە:

((ئەى مەزدائاهورا،

وە ئەى راِستى (ئاشا) و ئەى بيرى خاس (وەهومەن):

ئەز، سروودى وەهاتان بۆ دەهۆنمەوە

كە تائێستا كەس نەيبێژاوە.

هيوادارم توانايى مەعنەوى‌وپاكى (خشە ترا)

لەدەرونمدا پتر بێت، وبەسەر زاتما زالێ بم.

تكاو ئارەزومان بەديبهێنن،

وە بەختەوەرى‌و شاديمان پێببەخشن.))   

هات 28 بەندى 3

 

29- زەردەشت، ژينگە‌و پارێزگارى‌و چاودێرى كردنى، بەيەكێك لە ئاكامەكانى بيرى خاس دەژمێردرێت. بە پێچەوانەوە، چاودێرى نەكردنى بە (ناراستى) و گومرايى‌و كارێكى خراپ هەژمار دەكات:

((بەرِاستى رِابەرە بەدو بير خراپەكان،

كە گووتارە ئاينييەكان چەواشەو ئالێوێزدەكەن،

وە بەچاوى رِێزەوە رِوانينە زەوى‌و خۆر

بەكارێكى فرە نارەوا‌و گوناە دەزانن.

بير خاسان بەرەو گومرايى دەبەن،

وە زەويوزار‌وكێلێگەكان‌وێران دەكەن،

وە دژى بيرخاسان چەك بەكار دێنن.))  

هات 32 بەندى 10

 

30- زەردەشت، قوربانى كردنى ئاژەڵ، بەكارێكى ناپەسەندو ئەفسانەيى دەزانێت. بەنيشانەى نەزانين‌و دواكەوتويى‌و گومرايى دەژمێرێ:

((زۆر لە مێژە،

(گرەهما16) بەهاوكاري لەتەك (كاوى17)ەكاندا،

هێزوتواناو بيرى خۆيان،

وەگەرخستووە،

بۆئەوەى پەيامبەرەكەت وەرِس بكەن‌و بيخەنە داوەوە.

ئەوانە،

 هێزو تواناى خۆيان لە درۆزنان‌و گومرايان،

وەدەست دێنن‌و دەبێژن،

دەبێ هەموو جيهان تێكبدەن‌و گيرۆدەى خراپەى بكەن،

تا (هوم18) ى نەمر بگا بەدەم هاواريانەوە.))    

هات 32 بەندى 14

 

31- رِوانگەو ديدى زەردەشت، کۆمەڵگاى مرۆڤايەتيە. ئەو هەميشە‌و لەهەموو كاتو شوێنێكدا ئارەزوى ئەوەيە كە گشت خەڵک بەختيار‌وخۆشبەخت بن. هەرلەبەر ئەوەيە داوا لە هەمووان دەكات كە بەهەموو توانايەكيانەوە، هەوڵبدەن يەكدى بەختەوەر بكەن:

((مەزدائاهوراى فرە توانا

 برِيارى داوە كە،

كەسێك بەختيارە

 كە خەلكى ديكە بەختەوەر بكات.

 ئەى ئافەريدەگار،

ئەز بۆ جێگير كردن‌و پەرەسەندنى ئاينى رِاستى،

داواى هێزو تواناى لەشوگيان دەكەم.

ئەى ئارمەئێتى، ئەى دياردەى خۆشەويستى‌وباوەرِ،

ئەو تيشكە يەزدانييەى كە،

پاداشتى ژیانى پرِلەبيرخاسى يە،

پێم ببەخشە.))       

هات 43 بەندى 1

 

32- لە رِوانگەى بيرى زەردەشتەوە، ئاهورامەزدا، هەموو مرۆڤێك – بەتایبەتی ئەگەر پەيرەوى رِێى رِاست بێت- بەچاوى دۆست تەماشا دەكات:

((مەزدا ئاهورا،

بەهۆى عەقلێ‌و هۆشى تەواو سەنگى خۆيەوە،

پوختەيى‌ونەمرێتى،

رِاستى‌و توانايى مەعنەوى‌و بيرى خاس

بەكەسێك خەڵات دەكاو دەبەخشێت

 كە لەرِوى بيروكردارەوە، دڵی پێببەستن))

 هات 31 بەندى 21

 

33- زەردەشت، باوەرِى بەوە هەيە كە، بۆ گەيشتنە دروشمى (رِاستى)، مرۆڤ دەبێ لەخۆبوردو بێت‌وگيانى خۆى لەو رِێيەدا بەخت بكات:

((ئێستا ئيدى زەردەشت،

هەموو لەش‌وگيان،

وە هەلێبژاردەيەك لەبيرى خاسى خۆى،

پێشكەش بە مەزدا دەكات،

وە خاسترين كردارو‌وتە‌وفەرمانبەرى لەدەستورەكانى ئاهورايى،

وە هەموو هێزو تواناى مەعنەوى خۆى،

پێشكەش بە رِاستى (ئاشا) دەكات.)) 

                                       هات 33 بەندى 14

 

34- زەردەشت، مافى يەكسان بۆ هەموو كەس –بە ژن‌و پاوەوە- رِەوا دەبينێ. یەکەمين كەس بوو كەمافى ئازادى هەلێبژاردنى هاوسەرى بۆ كچان دا. بۆ هەلێبژاردنى هاوسەر، تەنيا دوو مەرجى بنەرِەتى دانا: (ئەوينى پاك) وە (زانيارى تەواو‌و باش). لێرەدا رِوودەكاتە كچەكەى خۆى (پوروچيستا) وە پێى دەبێژێ:

((ئەى پوروچيستاى ئەسپەنتمان هيچدسپ

ئەى جوانكەترين كيژۆڵەكانى زەردەشت،

مەزدا ئاهورا،

مرۆيەكى بۆ هاوسەرێتى تۆ هەلێبژاردووە كە،

پابەندى بيرى خاس،

وە پاكى‌و رِاستي يە،

كەواتە، لەتەك بيرى خۆتدا رِاوێژ بكە،

وە بەپاكى‌و بەزانيارييەكى خاسەوە رِەفتار بكە.))  

هات 53 بەندى 3

 

35- زەردەشت، بەختەوەرى خێزان‌و ژیانى ژن‌و مێردايەتى لەوەدا دەبينێت كە هەريەكەيان هەوڵو كۆشش بدات بۆ پەيرەوى لە رِاستى‌و بيرو‌وتەو كردارى خاس:

((ئەم گوفتارانە ئارِاستەى ئێوە دەكەم،

ئەى تازە بووك‌وزاوايان،

بەبيرێكى خاس، گوێ بۆ ئامۆژگارييەكانم رِابگرن،

وە بەهۆى‌ويژدانى خۆتان هەڵیسەنگێنن‌و بەكارى بێنن:

هەميشە بەبيرى خاس‌وخۆشەويستيەوە بژين.

وە هەريەكەتان لە رِاستيدا پێشبرِكێى لە يەكترى بكەن،

تا ژیانێك‌وخێزانێكى خاس پێكەوە بنێن))     

هات 53 بەندى 5

 

36- زەردەشت، بۆ بەرزێتى خوورِەوشت‌و پوختە بونى هۆشى مرۆڤ،كە ئاكامەكەى پتەوتر بونى هێزى (رِاستى) و لاوازبونى هێزى (درۆ) يە لەجيهاندا،پتەوبونى لەش‌وخۆشى‌وشادى ژیانيش بە پێويست دەزانێت.

زەردەشت، باسى مردن ناكات، هەميشە بير لەژیان دەكاتەوە:

((ئەى مەزدا،

ئاسايش‌و خۆشييەكانى ژیان كە ئێستا بووەو هەيە‌و دەمێنێ

وەگشتيان لەتۆوەيە،

بە ميهرەبانى خۆت، ئەمانەمان پێ ببەخشە،

وە لەژێر سايەى بيرى خاس‌وهێزى مەعنەوى‌ورِاستى،

تەندروستى‌و بەختەوەريمان پتر بكە))  

هات 33 بەندى 10

 

37- زەردەشت، كارو كۆشش لەژیاندا بەيەكێك لەهەرە گرنگترين‌و كاريگەرترين هۆكانى ئاوەدانى‌و پێشكەوتن‌و شادومانى‌و بەختەوەرى مرۆڤ‌و کۆمەڵگا دەژمێرێ. ئەو، كارو كوشش، هاوئاهەنگ لەتەك (ياساى رِاستى) وە هەلێقوڵاو لە (دانايى) و (بيرى خاس) دەزانێت:

((بەبيرى خاسەوە،

مەزدا ئاهورا، خۆش وەش دەكەين،

ئەو كە بەويستى خۆى،

شادى‌و كارى بۆ ئافراندوين.

هيوادارين، مەزدا ئاهورا،

بەتوانايى خۆيەوە

هێزى كاركردنمان پێ ببەخشێت،

تابتوانين، بەهۆى بيرى خاس‌و رِاستى‌و زانستى رِاستەقينەوە،

تێبكۆشين بۆ پێشخستنى خەڵک‌و کۆمەڵگا.))   

هات 45 بەندى 9

 

38- زەردەشت، رِاستى‌و دروستى كردار، بەتەنيا هۆيەك بۆ بلێندى‌و پلەبەرزێتى مرۆڤ دەزانێت، گەندەلێ‌و درۆزنان ئەگەرچى خاوەنى تواناو دراويش بن، بەبێ بايەخ‌و هيچوپوچ دەزانێت.

ئەوانەى پەیڕەوى رِاستين، ئەگەر بێ دەسەڵات‌و هەژاريش بن، بەشياوى رِێزگرتن دەزانێت:

((ئەى مەزدا،

درۆزن‌وخراپەكارانێك كە

رِوو لەبيرى خاس وەردەگێرن،

تووشى رِەنج‌و ئازار‌و ئەشكەنجە دەبن.

خاسان‌ورِاستكردەوەكان، كە ئەم كارە ناكەن، گيرۆدە نابن.

رِاستكردەوە، هەرچەندە هەژاريش بێت‌و هێزوتواناشى كەم بێت،

لاى رِاست كردەوەكان، بەرِێزە.

درۆزن‌و خراپەكار، ئەگەر تواناو بەدەسەڵاتيش بێت،

بێ بايەخ‌و بێ نرخە))   

هات 47 بەندى 4

 

39- زەردەشت، لەو باوەرەدايە كەچارەنوسى هەركەسێك بەدەست خۆيەتى:

((ئەى مەزدا،

بەم سروودە ستايشگەرانە،

وەلەرِيى رِاستى

 وە بەهۆى ئەو كارانەى كەلەبيرى خاسەوە هەلێقەڵاوە،

بەرەو لاى خۆت دەگەرِێمەوە

 لەتەك ئەوەى كەدەزانم

ويستى خۆم بەسەر چارەنوسمدا زاڵە‌و فەرمانى پێدەدات

تا ئەوکاتەى بەلوتكەى ئامانجەكانم دەگەم

هەروا داواكارى زانستى خاسم لێت))    

هات 50 بەندى 9

 

40- زەردەشت، خەڵک ئاگاداردەكاتەوە، دوربكەونەوە لەوکەسانەى پرِوپاگەندەى خراپ بڵاودەكەنەوە‌و خەڵکى گومرِا دەكەن. لەوباوەرِەدايە كە ئەو جۆرە کەسانە، بەهۆى ئەو قسانەى دەيكەن. بيرى خەڵک‌و دروشمى ژیانيان، ئالێۆزو چەواشە دەكەن:

((پێشەوا بير خراپەكان،

ئامۆژگارييە ئاينييەكان ئاوەژوو‌و ئالێۆز دەكەن‌و

بەئامۆژگارييە هەڵەكانيانەوە،

 رِێى رِاست‌ومەبەستى سەرەكى‌و رِاستەقينەى ژیان

 لە خەڵک چەواشە دەكەن.

بەم شێوەيە،

والەخەڵک دەكەن كەدوورە پەرێزبن

لەخاسترين سەرمايەى ژیان كەبريتيە لە

رِاستى‌و دروستى‌وپاكى.

ئەى مەزدا‌و ئەى رِاستى (ئاشا)،

لەكانگەى دڵمەوە سكاڵاى خۆمتان بۆ دەردەبرِم،

وە پەناتان بۆ دەبەم.))

هات 32 بەندي 9

ــــــــــــــــــــ     ـــــــــــــــــــــــــ     ــــــــــــــــــــــــــــ     ـــــــــــــــــــــ

لەنێو ئايينە كۆنەكاندا، وێناى ئەم ئاين‌و باوەرِە پاكە، كەمتر وەديدەكەوێت. ئايينێك كە بە هيچ كلۆجێك باوەرِى بەئەفسانە، سيحروجادو، قوربانى كردنى ئاژەڵ، پەرستنى خواى جۆراو جۆر نەبووە.

زەردەشت ئەمكارانە هەمووى بەكارى خراپ‌و بەد دەزانێت. زەردەشت  هەڵسايە سەرپێ‌و رِاپەرِى بۆئەوەى ئەفسانەكانى نێو کۆمەڵ لەتەوێڵی مرۆڤايەتى پاك بكاتەوە‌و كۆت‌و زنجيرى ديلێتى بپچرِێ‌و لەمل خەڵکى بكاتەوە. لەنێو چارەسەركردنى بارودۆخە كۆمەلايەتيەكانيدا، ڕۆحی جوامێرى‌و بەرەنگاری لەڕووی ستەم دەردەكەوێ. هەروەها رِێزگرتن لە يەكێتى خێزان، كارو كۆشش، بايەخدان بە ژیانى مادى، ئازادى دەرِ برِينى بيرو باوەرِى مرۆف، یەکتا پەرستی‌و.. ئەمانە هەمووى بەشێوەيەكى فرە گەشبينيانە بەخەڵک رِادەگەيەنێت. دەربارەى الاهيات زۆر نەدەچوە بنجوبناوانو قوڵايى باسەكەوە، بەشێوەيەكى تەواو سەنگ، باسى لێنە دەكرد . بەڵام زۆر بەرِاشكاوى بانگەوازى بۆ خەڵک دەردەكرد كە تەنها خواى تاك‌وتەنها (ئاهورامەزدا) بپەرستن.. هەوڵی داوە كێشەى كشتوكێلێ‌و مولێكايەتى زەوى، ستەمى پياوە ئاينيەكانى ئەو سەردەمە‌و ستەم كاران بۆ خەڵک باس بكات‌و چارەسەرى كێشەكانيان بكات. داوێن پاكى‌و خوا پەرستى لە چوار چێوەى رِۆژو گرتن‌و دەروێشيو كونجى قەناعەت كردن، نەدەدى.

سوالێكردن، بێكارى‌و تەمەڵی‌و گۆشەگيرى، لاى زەردەشت كارێكى ناپەسەندە. لە فەلسەفەى زەردەشدا، (‌ويستى مرۆڤـ) خۆيەتى كە دەيگەيەنێتە بەرزى‌و بلێندى، زۆرەكى (جبر) لە ئارادا نيە، زەردەشت مرۆڤـ دۆست بوو، ئەو خوايەى زەردەشت باسى دەكات، لەتەک بيرو زانستى ئيمرِۆى ئەم چەرخەشدا دەگونجێ.

زەردەشت، بەهۆى سروودە دڵرفێنەكانيەوە، داوا لەئاهورامەزدا دەكات كەرِێگەى رِاست‌و دروست پيشان خەلك بدات. ئيدى نە داواى خۆشى بەهەشت دەكاو نەداوا دەكا كەلە ئاگرى دۆزەخ بيانپارێزێ، بەڵکو تەنيا دەخوازێ رِێگەى رِاستوچاکەيان بۆ رِووناك بكات. ئاينى خۆى لەسەر بنچينەى چارەسەركردنى كێشەكانى كۆمەڵايەتى‌و ئاكارى خەڵک دادەمەزرێنێت.

ئەم بيرو باوەرو هەڵسوكەوتە تەنيا كەسێك دەتوانێ پێى هەڵسێت‌وبەئەنجامى بگەيەنێت كەخاوەنى بيرو هۆشێكى يەكجار بەرزو مەزن بێت‌وژيرو دانا بێت. پاش‌ووردبونەوە‌و لێكۆڵینەوەى ئەو چل‌ووتانەى زەردەشت كە كەسێيەتى‌و رِوخسارى بەئاشكرا بۆ هەموان رِۆشەن بوو، لێرەدا بەپێويست دەزانرێت كە ئەم پەيامبەرە نەمرە، پتر خۆى بناسێنێ.

دەفەرموێت:

پاش چاوپێكەوتنێكى لەتەك فريشتە (وەهومەن) كە بريتييە لە (سيفەتى بيرى چاکى مەزدا)،ڵی دەپرسێ ئەى زەردەشت تۆ كێيت‌و ئەگەرە كو لێت بپرسن لە چ بنەماڵەيەكى‌و پلەو پايەت چييە،وەڵامت چ دەبێت؟

زەردەشت دەبێژێ، پێم گووت:پێش هەموو شتێك، ئەز زەردەشتم،تا ئەو شوێنەى توانام هەبێت‌و پێم بكرێت،دوژمنى سەرسەختى درۆ‌و درۆزنانم‌و پالێپشت‌و هاوكارێكى بە توانا بۆ هاوەڵانى رِاستيم-ئەوسا پێى دەبێژێ چيت گەرەكە‌و ئاواتت چى يە بێژە-

وەڵام دەداتەوە، پاش ئەوەى دەربارەى ئاينى يەكتا پەرەستى ئاگادار كرام، و پەيامم پێرِاگەيەندرا، هەرچەندە لەسەرەتاوە،بۆ بڵاوكردنەوەى پەيامەكە‌و چارەسەركردنى كێشەكان،دوچارى مەينەتى بووم،كارەكە فرە دژوار بوو.بەڵام رِێگەم نەدا ترس بەسەرمدا زالێ بێت‌و‌وورەم بەر نەدا.هەنوكەش داوات لێدەكەم وەك هاورِێ‌و هاوبيرێك يارمەتيم بدەيت‌و ئەوەندە توانام پێ ببەخشيت كە بتوانم لە ئيش‌و كار‌و كۆششەكانم سەركەوتووبم،و گۆرِينێكى تەواوەتى‌و بنچينەيى لە ساختارى ياسايى كۆمەڵايەتى ئەنجام بدەم.خراپەكاران‌و ئەوانەى ژیانى ماددى بەرەو خراپە رِادەمالێن وە ئەفسانە پەرستەكان وە چەتەو رِێگرەكان وە ستەمكاران لە کۆمەڵگادا بخەمە سەر رِێي رِاست.

ئەمەيە كەسێيەتى زەردەشت،ئەو كەڵە پياوەى مێژوو، كە تەنيا ئارەزووى لە ژیان دا ئەوە بوو كە رِێگەى رِاست‌و دروست نيشانى خەڵک بدات.کۆمەڵگايەكى مرۆڤايەتى پاك‌و دوور لە خراپە وە دى بهێنێت.

كاتێك كە ئيدى تەمەنى درێژ دەبێت، زەردەشت هەست بەوە دەكات كە ژیانى لەسەر رِووى زەوى بەرەو كۆتايى دەرِوات... ئەوسا، بۆ جارێكى ديكە، سيما‌و رِووخسارى رِاستى خۆى بە‌ووردى پيشان دەدات، لە كانگاى دڵیيەوە‌و بە هەموو بير‌و باوەرِى پاكييەوە، بە باوەرِێكى پاك‌و بێخەوش كە بە ئاهورە مەزداى هەيە، پاش ئەو هەموو كۆششەى كردوويەتى، پاش ديتنى بەرزى‌و نەوييەكانى ژیان، ئيدى گەرەكێتى پشوو بدات بۆ هەميشە، بۆيە رِوودەكاتە ئەوينى رِاستەقينەى خۆى، وەك هەميشە پەناى بۆ دەبێت، دەبێژێ:

((ئايا پاش مردنم، رِەوانم دەتوانێت هيواى بە كەسێك بێت پەناى بۆ بەرێت،دڵنيام ئەو كەسە جگە لە (رِاستى) و (بيرى چاک) و (تۆ) ئەي مەزدا،كە لەم جيهانەشدا وەڵامى‌وويست‌و خواستەكانم دەدەيتەوە‌و يارمەتى خۆم‌و لايەنگرانم دەدەيت، هيچ كەسێكى ديكە نييە.))

ئەگەر باش بيرو باوەرى زەردەشت لێكبدەينەوە وە بچينە ناخى فەلسەفەى ئەم پياوە مەزنەى مێژوو، دەبينين جگە لەوەى كە مامۆستايەكى ئێجگار گەورەى ئاكارى مرۆڤايەتى بووە، ويست‌و خواستى ئەو ئەوە بووە كە کۆمەڵگايەكى ئايديايى پرِ لە رِاستى‌و دروستى‌و ئاكارى بەرزو جوان دابمەزرێنێت. ئەركى سەرشانى خۆى بەوە زانيوە كە دەبێ دژى ئەو سيستمە دواكەوتووە رِاپەرِێت، وەك شۆرێشگێرِكى نەترس‌و ئازا چاکى مەردايەتى لێ بكا بەلاداو ياسايەكى نوێ لەسەر بنچينەى بيروكردار‌و گوتەی خاس‌و رِاستى‌ودروستى لەم جيهانەدا دابمەزرێنێت. ئەم رِاپەرِينەى زەردەشت بۆ ئەوە نەبووە كە تەنها سيستەمێكى كۆنەپەرستى وەك ئەو سەردەمە بگۆرِێت بە سيستەمێكى ديكە كە تەنێ دەم‌وچاووەكان بگۆرِێن، بەڵکو دەيخواست كە بيرو كردارو گوتەی خاس فەرمانرِەوا بێت بەسەر کۆمەڵگادا.

رِاستى‌و دروستى دروشمى رِاستەقينەو خۆشەويستى‌و بەختەوەرى هەموو خەڵک‌و دادى كۆمەڵايەتى، ئاوات‌و ئامانج بێت. شكاندنى بتێك‌و داتاشين‌و دروستكردنى بتێكى ديكە نەبووە، بەڵکو ئامانجى لە ناوبردنى كردەى بت پەرستى بووە. بەكورتى دەتوانين بلێێين كە بزوتنەوەى زەردەشت شۆرِشێكى كوێركوێرانە نەبووە، كوشتارو ئەشكەنجەو كۆكوژى‌و جەردەيى‌ودزى‌وخۆپەرستى نەبووە، شۆرِشێكى زانستيانە‌و ژيرانە بووە بۆ دروستكردن‌و دامەزراندنى کۆمەڵگايەكى پرِ لەدادو خۆشەويستى‌و ئازادى..

 کۆمەڵگاى ئايديايى لە رِوانگەى گاتاكاندا بريتيە لەوەى كە گشت ئەندامانى ئەو گۆمەلێگايە پەیڕەوى لە رِاستى بكەن‌و دورە پەرێز‌و دژى درۆ بن. بۆ دابين كردنى ياساى رِەوا، بەپاكى‌وخۆشەويستى‌ويەك دڵی‌ودلۆڤانى خزمەتى کۆمەڵگا بكەن، تێبكۆشن بۆ پێشخستن‌و بێ خەوشێتى خێزان‌وشار‌و‌وڵات. دەمارگيريەتى‌و رقوكينە‌ونەفرەت لە خراپيەكانى درۆيە. هەر کۆمەڵگايەك خەڵکەكەى هاورِێ بن لەتەك راستى(ئاشا)وەهاوبير بن لەتەك بيرى خاس (وەهومن) وبێ فيزىو پاكيژەيى بكەنە پيشەى خۆيان، بێگومان ئەو کۆمەڵگايە لە دەمارگيريەتى‌و قين‌و نەفرەت‌و گەندەڵی وەدوور دەبێ. ئەم جوێرە کۆمەڵگايە ئايدياييە، بەڵام دەشێ ئەم بزوتنەوەيە دەست پێ بكرێت.

 لێرەدا بەپێويستى دەزانم كە رِاو بۆچونى بڕێ لە زاناو مێژوو نووسەكان‌و ئەوانەى زۆر بە‌وردى گاتاكانيان خوێندوێتەوە‌و توێژينەوەى قوڵیان هەبووە دەربارەى كەسێيەتى زەردەشت‌و بيرو باوەرِو پەيامەكەى نوسيويانە بەتايبەتى زياتر كات‌و دەوروبەرى ئەو سەردەمەيان رِەچاو كردووە بخەمە پێش چاو:

ئەدوارد مايەر دەبێژێ:

((تەنێ ئەو كەسێيەتيە راستەقينانەى كە لە ناوچەى خۆرهەڵاتى كۆن خۆيان ناساندووە بريتين لە پەيامبەرەكان‌و ئەوانەى پايەى ئاييانيان دامەزراندووە. زەردەشت‌و پەيامبەرانى ئيسرائيلى‌و هەروەها (چاکسازى) ميسرِى‌و ئيخناتونيش لەو کەسانەن)).

زولتسر:

((زەردەشت پەيوەندى خۆى لەتەك خواى خۆيدا زياتر لەسەر بنچينەى دۆستايەتى‌و هاورِێيەتى دامەزراندووە. داواى يارمەتى‌و هاريكارى لە خوا دەكا هەروەك چۆن هاورِێيەك داواى يارمەتى لە هاورِێكەى خۆى دەكات بەڵام بەشێوەيەكى (بێفيزى) ورِێز بەشێوەيەك ئيتاعەتى دەكات كەخۆى بە ئافەريدەى ئەو دەزانێت)).

جاكسون:

((چلۆن رِێز لە پلەوپايەى ئەو کەسانە دەگيرێ كە عەوداڵی رِووناكى‌و نوور بوون وەك بودا، كنفسيوس‌و سقرات، دەبێت هەر بەو شێوەيەش رِەفتار لەگەلێ زەردەشتدا بكرێت، تەنانەت دەتوانم بێژم بڕێ لەو بيرو بۆچونە مەزنانەى ئايينى مەسيحى لە‌وتەكانى زەردەشتدا دەبينرێ. زەردەشت كەسێيەتييەكى مێژوييە‌و يەكێكە لە هەرە مەزنترين مامۆستايانى ناوچەى خۆرهەڵات بە گشتى)).

داوسون:

((لە ئاينى زەردەشت، فرە بۆچون‌وشێوە‌و رِێنمايى ئايينى دەبينرێت كە كارى كردوێتە سەر ئاينى مەسيحيەت‌و يەهوديەت‌وجێ پەنجەكانى تياياندا بەدى دەكرێن. ئەم ئاسەوارانە چەندين سەدە پێش پەیدابوونى مەسيحيەت‌و يەهوديەت، زەردەشت جارِى بۆداوە لەرِاستيدا ئەمانە ئاسەوارى پيرۆز‌وكۆنن، كە لەمانە بۆ ئايين‌وئاينزاكانى يۆنان، رِۆم، ئەلێمان..... بەكورتى بێژين بۆ گشت ناوچەكانى ئەوروپا، ئەمريكا، ئوستوراليا‌و شوێنانى ديكە، رِۆيشتووەو سوديان لێ وەرگرتووە)).

(پروێفيسوێر س.ج.شاو)ى ئينگليزى:

((زەردەشت فرە باوەرِى بە ئۆمانيزم (مەكتەبى رەسەنێتى ئادەميزاد) هەبووە‌و كاڵا بەباڵاى پەيامبەرێكى رِاستەقينە بووە. لەپەيامەكەيدا مەزنێتى ئەم پياوە زۆر بەئاشكرا دەردەكەوێ هەرگيز خوا لەخۆى بەدوور نابينێت. ئەم پەيامبەرە ئێرانيە بەشێوەيەكى وەها باسى رِاستى‌و دروستى دەكا دەڵێى لەتەك ئاهورامەزدا بەرامبەر بەيەكتر دانيشتوون)).

زهنر:

((زەردەشت پەيامبەرێك بوو كە لەلاى خواى گەورەو داناوە نێردرابوو رِاستى‌و دروستى ئامانجى بوو، دۆستى خوا بووە، پەيوەندى نێوان خۆى‌وخواى خۆى پەيوەندى نۆكەرايەتى نەبووە، بەڵکو هەميشە وەك هاورِێ‌و دۆست باسى دەكاو داواى يارمەتى لێدەكات)).

تاگور (زاناى بەناوبانگى هندى)

((زەردەشت گەورەترين پەيامبەرێكە كەلەسەرەتاى مێژووى ئادەميزاددا دەركەوتووە، بەهۆى فەلسەفەكەيەوە، ئادەميزادى لەو بارە قورسەى سەرشانى رِزگار كرد، ئەو بارەى كە بريتيبوو لە مەراسيمى جۆراوجۆرى ئايينى‌و قوربانى كردن‌و بادەنۆشى‌و... زەردەشت زۆر مەردانە‌وبێ ترس ململانێى كردووە بۆ لەناو بردنى ئەفسانە‌و بنچينەى ئايين‌وباوەرِى خۆى لەسەر ئامۆژگارى‌و خورِەوشت دامەزراندووە... زەردەشت رِاستييەكى وەهاى بەشێوەيەكى سادەو سەرنج راكێشەر ئاشكرا كرد كە دوندى پايەى فەلسەفەيى‌وئاكارييە، لەكاتێكدا زەردەشت دەركەوت كە ئادەميزاد زانياريەكى وەهايان نەبوو دەربارەى نهێنييەكانى سروشت‌و پلەوپايەى مەعنەوى رِۆح، هيچ شتێكيان دەربارەى ئەم سەرچاوە مەعنەوييە‌و نوورى مەزداييەى كە لەبونياندايە نەدەزانى، وە پەيوەندى نێوان خۆيان‌و رِاستييان نەدەناسى. لە كات‌و سەردەمێكدا كەترس‌وئارەزوو بزوێنەرى گشت هەست‌وباوەرِيان بوو، ئەمانە هەموويان پاڵیان پێوە دەنا كە دووچارى ئەفسانە‌وخەيالێ‌وبيرى پوچ ببن، ئالەم كاتەدا زەردەشت دەردەكەوێت وەلەنێو ئەم بيرو باوەرِانەدا ئامۆژگارييەكانى خۆى لەسەر بنچينەيەكى وەها مەزن‌وگرنگ دادەمەزرێنێت كە دوورە لەهەموو جۆرە ئەفسانە‌وبيرى پوچ‌وخەياڵاوى، ئامۆژگارييەكانى دەتوانرێت بەخاسترين دەستورى چۆنيەتى ژیان بۆ ئادەميزاد دابنرێ)) 

وتين ئەمريكايى:

((ستايشى ئامۆژگرييەكانى زەردەشت دەكات لەوباوەرِەدايە كە عيسا پەیڕەوى لەوكردووە دەبێژێ: ئەو سێ رِستەيە (بيرو كرداروتەی خاس) بنچينەى گشت ئايينە گەورەوكانن، نە تەنها عيسى هيچ شتێكى زيادەى نەخستۆتە سەر ئەم سێ بنچينەيە بەڵکو هيچ پەيامبەرێكى ديكەش نەيتوانيوە لەمە زياتر لە پەيامەكەيدا باس بكات)).

مێلێز:

((تايبەتكاريەكانى ئەم مامۆستا مەزنەى مرۆڤايەتى بريتيە لەو ئامۆژگاريانەى كە لە كتێبى گاتاكاندا‌و لەنێو سروودە بێ هاوتاكانى ئەم پەيامبەرە دارِێژراوە. لە هيچ كات‌و سەدەو لە هيچ كون‌و قوژبنێكى ئەم جيهانەدا- تا ئەو شوێنەى بەڵگە‌و نيشانە هەبێ- كەسێيەتيەكى وەها نەبووە كە بەم شێوەيە هۆشمەندانە‌و زانستيانە ئاوەها قسە بكات، هەرچەندە تائێستا ئيدى بڕێ لەو بيرو باوەرِە بەرزانە شێوەى فەلسەفەو ئاينى‌و ئاكارى بەخۆوە گرتووە بەڵام لەو كات‌و سەردەمە دا ئەم جۆرە باس‌و بيركردنەوانە باو نەبووە وە ئەم جۆرە قسانە هيچ كەس نەى كردبوو. ئەگەر هەر وەك چوێن زۆر بەى زۆرى ئێمە باوەرمان بەوە هەيە كە رِۆحى ئادەميزاد نەمرە، دەبێ رِۆحى زەردەشت لەسەروو هەموو رِۆحەكانى ئادەميزادى پاش ئەو هەرچەندە فرەش بن بدرەوشێتەوە. ئەوەى فرە سەرنج رِاكێش‌و سەر سورهێنەرە ئەوەيە كە لەو سەردەمە كۆنەدا وە لەو بارى ژیانە سادەيە دا، كەسێك ئەم‌ووتانە ببێژێت.)).

مێلێز، لە شوێنێكي ديكە دەبێژێ:

((جگە لەسەرۆ (الهام) و (‌وحي) ئاسماني، كە لە بيرو ئەندێشەي قولێ كار دەكەنە سەر زەردەشت، لەنێو گاتاكاندا بە هيچ جۆرێك باسى پەرجۆ‌و كەرامات نەكراوە.

كارايي‌و هەڵسوكەوتي ئادەميزاد بە دەوري تێكوێشان‌و هەوڵ‌و (غەريزەي سروشتى) بۆ ژیان‌و رەنج كيشان دەخولێتەوە. ئاوێستا زانێك گەر سەرەتا گاتاكان بخوێنێتەوە وە ڵی‌ووردبێتەوە‌و ئەوسا يەشتەكان‌و ڤەنيداد بخوێنێتەوە، لە جيهاني‌واقعيەت پێ دەنێتە سەر زەميني ئەفسانە كۆنەكاني ئەوساتە.

لەگاتاكاندا چاوي بە پەيامبەرێك دەكەوێت كە خەريكي هەوڵو تێكۆشانە‌وخۆرِاگرە بەرامبەر ئەشكەنجە‌و ناخۆشيەكاني ژیان، بەلآم لە يەشتەكاندا هەر ئەم كەڵە پياوە بە شێوەيەكي نيوە خوايەكي ئەفسانەيي دەبينێت.))

هومباخ:

((ئايا ئەم بيرو باوەرِە پيرۆزو بەرزە كە زەردەشت دەخاتە رِيزى يەكێ لە گەورەترين‌ومەزنترين دامەزرێنەرانى ئايين لەجيهاندا چييە؟ بەرِاستى دەبێ بگوترێ كە ئەم باوەرِە بريتيە لەجارِدان دەربارەى هاتنە گۆرِێى دەستپێكردنى دوا هەنگاوى ژیانى ئادەميزاد كە لەم هەنگاوەدا چاکەو خراپە لە يەكترى جيا دەبنەوە.

زەردەشت خەڵکى فێرى ئەوە كرد كە هەموو كەسێك ئەو هێزو توانايەى هەيەو دەتوانێ بەشداربێ لە لەناوبردنى خراپەو فريوو رِياكارى‌و قەڵەمرەوى يەزدانى بەرپا بكات كەتيايدا هەموو مرۆڤێك يەكسان بژى‌وبەهەشتى رِاستەقينە لەسەر رِووى زەوى بەديبهێنێت.))

ويل دورانت:

((ئاينى زەردەشت، ئاينێكى بەشكۆ بووە وە كەمتر لە ئاينەكانى ديكە باوەرِى بە ئەفسانە‌و بت پەرستى‌و خوێنرِێژى بووە، ئەم ئايينە شايانى ئەوە نەبوو كە بەم جوێرە كزو لاواز بێت. هۆى سەرەكى ئەم لاوازييە بريتيە لەوەى كە ئادەميزاد زێتر رِوو لە شعرو خەيالێ دەكاتەوە تا (لوێژيك) و ناتوانن دوور لە ئەفسانە بژين.

زەردەشت دەستورێكى زێرِين دەداو دەبێژێ ئەو شتەى بۆخۆتت گەرەك نيە بۆ خەڵکيش بەرِەوا مەبينە، ئەركى سەرشانى ئادەميزاد سێ شتە، رِەفتارت لەتەك دوژمنان وەها بێت كە بەرەبەرە ببێتە دۆستت، مرۆڤى خراپ بەرەو رِاستى‌ودروستى رِێنمايى بكە، نەزان زانا بكە)) 

ئلمستد:

((نەپێويستمان بە ئەفسانەى چۆنيەتى لەدايك بوونى زەردەشت هەيە كەبە نيشانە ئاسمانييەكان رِازابێتەوە‌ونە بەژیانێكى پرِ لە پەرجوێ‌و نە بەمردنێكى سەربەرزانە بۆئەوەى گەورەيى‌ومەزنێتى بسەلمێنين. تەنێ لەوتەكانى خودى زەردەشت دەتوانين چۆنيەتى ژیان‌وبێ كەمايەتى بيروباوەرِى بنەخشێنين.

ئێمە هەستمان بە بەرزێتى‌وگەورەيى رۆحى زەردەشت كردووە‌وكارايى وەهايى لێ دەبينين كە هەرچى زياتر ڵی‌وردبينەوە پتر خۆشمان دەوێ‌ورِێزى لێدەگرين‌و مرۆڤايەتى زێترى تيا بەدى دەكەين)).

اشتينر (زاناو توێژەرى ئەلێمانى)

((زەردەشت يەكێكە لەهەرە گەورەترين كەسێيەتييەكان كە رِۆلێێكى پێشرِەويان هەبووە لەگوێرين‌و پێشخستنى بيرو شارستانيەتى ئادەميزاد، وەلەرِيزى ئەو کەسانەيە كە بەبيرى خۆيان گەيشتوونەتە رِاستى‌و حيكمەتێك كەفرە لە كات‌وسەردەمى خۆيان پێشتربوون)).

سر پرسى سايكس:

((بەش بەحاڵی خۆم لەوباوەرِدام، دژوارە كەسێك بتوانێت ئامۆژگارى گرنگترو مەزنتر لە ئامۆژگارييەكانى زەردەشت بۆ ئادەميزاد بهێنێت.)).

فەلەسەفەى ئاينى زەردەشتى

هەرلەوساتەوە ئادەميزاد پێى ناوەتە نێو جيهانى بير‌و بيركردنەوە، عەوداڵی ئەوەبووە كە بزانێت ژیان چييە؟، چاکە‌و خراپە چين؟، رِێگەى رِزگارى‌و سەرفرازى كامەيە؟

مرۆڤ، لەسەراسەرى مێژووى ژیانيدا تێكۆشاوە‌و هەوڵیداوە بەهۆى بيركردنەوەوە ئەم رِاز‌و نهێنييەى بۆ ئاشكرا بێت، كە سەرچاوەى بون‌و ژیان لەكوێراوە هەلێقولآوە. لەم رِێبازەدا، دوچارى رِەنج‌و ئەشكەنجە‌و ناخۆشييەكى يەكجار زۆر بووە. پەيامبەرەكان، فەيلەسوفەكان، مامۆستايانى ئاكار، رابەر‌و پێشەوا ئايدياليستەكان، زاناكان، نووسەران، هونەرمەندان‌و.... هەريەكە، بە شێوەيەك ئەم پرسيارانەيان لەبيرى خۆياندا هەلێسەنگاندووە، وبەگوێرەى بۆچونى خۆيان وەڵامى تايبەتييان داوەتەوە. وەلـآ، بۆ وەڵامى ئەم پرسيارانە، زەردەشت پتر لەهەموان، بەووردى‌و بەبيرێكى زانستانە، لەچوارچێوەيەكى فرە سادە‌و لەهەمان كاتدا فەلسەفى، وەڵامى داوەتەوە. ئەم وەڵامە جێگە‌و پلەو پايەيەكى تايبەتى هەيە كە لەنێو ئاوێستادا(گاتەكان)، هەزاران ساڵ لەمەوبەر، ئازايانە‌و ژيرانە، بۆ ئەوكاتە‌و ئێستا‌و پاشە رۆژيش، بۆتە خاسترين رِێنما بۆ ئادەميزاد.

زەردەشت، بۆ هەريەكـآ لەو پرسيارە گرنگ‌و بنەرِەتييانەى دەربارەى بوون‌و ژیان، چاکە‌و خراپە‌و رێگەى رزگارى كە ئادەميزاد بيرى لێدەكاتەوە، پاش بيركردنەوەيەكى زۆر، وەڵامى تايبەتى داوەتەوە. سەرەتا، بۆ وەڵامدانەوەى ئەو پرسيارە كە (بوون) چييە؟ زەردەشت، سوودى لەدياردەكانى سروشت وەرگرتووەو بە بيرێكى قولأ‌و زانستيانە هەڵیسەنگاندون، وبڕی پرسيارى لەم بارەوە لەخۆى كردووە، پاش توێژينەوە، وەڵامەكانى بۆ رِونبۆتەوە.

دەتوانين بێژين بنچينەى فەلسەفەى ئاينى زەردەشتى، ئالێرەدا خۆيدەنوێنآ كە گشت رِى‌و رِەوشەكانى ئەم ئاينە لەقوڵايى بيرى مرۆڤ خۆيەوە هەلێقولآوە.

زەردەشت، پاش ئەوەى بە‌ووردى سەرنجى ژينگەى خۆى دەدا، بير لەدياردەكانى سروشت دەكاتەوە، دەچێتە نێو قوڵايى كێشە كۆمەلآيەتييەكان، پاشان دەبێژێ:

((پرسيارت لێدەكەم ئەى ئاهورامەزدا، ئەم رِاستييەم بۆ رِوون‌و ئاشكرا بكە، كە لەسەرەتاى دروستبونى ژیانەوە، داهێنەرى (رِاستى) كـآيە؟ كـآيە ئەو كەسەى چۆنيەتى سوراندنەوەو گەردەشى بە(خۆر)‌و هەسارەكان داوە؟ كـآيە ئەو كەسەى بەهۆى ئەوەوە (مانگ) بڕی جار گەش‌و هەندێ جاريش كزدەبێ؟

ئەى مەزدا، ئەمانە‌و هەندێ شتى ديكە هەيە دەمەوێت بيزانم. لەتۆ دەپرسم ئەى ئاهورا، بەرِاستى بۆم رِوون‌و ئاشكرابكە، كآيە ئەو كەسەى چاودێرى ئەم زەوييە دەكات كە لەشوێنى خۆى رِاگيربێت؟‌وئاسمانى لەو سەرەوە رِاگرتووەو ناهێلێێت بەرەو نەوى بكشێت؟ كـآ ئاو‌و گژوگياى ئافراند؟ كـآ هەور‌و(با) دەجولێنآ؟ ئەى مەزدا، كـآ بيرى چاکى ئافراند؟ لەتۆ دەپرسم ئەى ئاهورا، بە رِاستى ئاگادارم بكە، كـآيە بە بووهێنەرى رووناكى سودمەند‌و تاريكى؟ كـآيە وەديهێنەرى(خەو)ى ئارامبەخش‌و هوشيارى؟ كـآيە كەبەرەبەيان، نیوەڕۆ‌و شەوى وەديهێنا؟ لەتۆ دەپرسم ئەى ئاهورا، بەراستى ئاگادارم بكە كـآيە كە بەهۆى ئەقلأ‌و زانيارى خۆيەوە، خۆشەويستى‌و رێزلێنانى باوكى خستۆتە نێودڵی زارۆلەكانييەوە؟ ئەى مەزدا، ئەز تێدەكۆشم‌و هەوڵدەدەم، بەهۆى بيرى پيرۆزەوە، ئەتۆ بەئافەريدەى تەواوى هەموو بزانم.))

لەفەرهەنگى زەردەشتيدا، بۆ ناسين‌و تێگەيشتنى (ژیان)‌و (بوون)، بۆ وەڵامدانەوەى ئەو هەموو پرسيارانەى بەبيرى ئادەميزادا دێت، بۆ جياكردنى دروست لەنادروست (رِاست لەچەوت)، پەنا نابرێتە بەر خەيالأ‌و سۆز‌و مشتومرِ، بەڵکو، هەموو شتێك بە پێوانەيەكى زانستيانە دەپێورآ‌و سوود لەسروشت‌و ژينگە‌و ئەو شتانەى بەچاو دەبينرێن وەردەگيرآ‌و ئەزمون‌و بيركردنەوە بەكاردەهێنرێت.

لەوتەكانى زەردەشت، كە لەگاتاكانەوە وەرگيراوە، تێدەگەين كە ئەو پياوە مەزنە، بۆ گەيشتنە ئەو رِاستييەى كە عەوداڵی بووە، بۆ تێگەيشتنى رِازى چۆنيەتى دروستبوونى كەشكەلآن‌و زيندەوەرەكان، تەنيا پەنا دەبێتەبەر سروشت، وئادەميزاد بەرەو ئەو رووناكييە تەواوسەنگە‌و تاك تاكى ئەو دياردانەى كە لەو رووناكييەوە وەديهاتوون، دەبێت.

زەردەشت، بەهۆى ناسين‌و ستايشكردنى ئەم دياردانە‌وا لەئادەميزاد دەكات كە زێتر بچێتە ناخى چۆنيەتى دروستبوونيان‌و بيركردنەوە لەدروستكەر‌و سەرچاوەى ئەم هەموو بوونە.

ئەمە خۆى لەخۆيدا شێوەو رەوشێكى ژيرانە‌و دروستە كە بەرِوانين‌و وەرگرتن‌و پێوانە‌و يەكاڵكردنەوە دەست پێدەكا‌و بە گەيشتنە زانين‌و تێگەيشتن كۆتايى دێت.

ژیان چييە؟

ژیان چۆن پێكهاتووەو مەبەست‌و ئامانج لەژیان چييە؟

ئەمە دژوارترين پرسيارێكە كە هەميشە لەنێو خەڵکيدا باسدەكرێت‌و هەر كەسێكيش لەخۆى دەپرسێت، بۆچى هاتۆتە ئەم جيهانە‌و مەبەست لەژیان چييە؟ لەم بارەوە، وەڵامى جۆراوجۆر دراوەتەوەو هەركەسە بە بۆچونى خۆى لەرِوى ماكى (مادى)و مينۆكى (معنوى)يەوە بڕێ هۆى باسكردووە، بەلآم با بزانين زەردەشت چى دەبێژێ:

بە باوەرِى زەردەشت، لەجيهانى (بوون)دا هەموو كار‌و كاردانەوەيەك‌و بزوتن‌و جولانەوەو جموجۆلێ‌و پێگەياندنێك كە هەيە، پێى دەبێژرێ ژیان. بەگوێرەى ئەم باوەرِە، ژیان تەنيا بۆ ئاژەڵ‌و ئادەميزاد نييە، بەڵکو هەرشتێك كە بتوانێت كار بكاتە سەر شتێكى ديكە‌و بەرەو پێگەياندن‌و مەزنايەتى بەرێـت، بە زيندوو دەژمێرێت. لەبەرئەمە، بەگوێرەى بۆچونى زەردەشت، گشت دياردەكانى بوون، وەك رووناكى، بنەماكان (عناصر)، گژوگيا، گيان لەبەر‌و...... هەمويان زيندون‌و لەرِوى ژیانەوە يەكسانن. لەوتەكانى زەردەشتدا كاتێك كە باسى (خۆر) و(مانگ) و (ئاو) و(گژوگيا)‌و هەموو دياردەكانى سروشت دەكات، بە شێوەيەك باسيان دەكا، وەك ئەوەى كە هەموويان زيندون‌و گيانيان هەيە.

ژیان‌و زيندوويەتى تەنيا بريتى نييە لەخواردن‌و نوستن‌و بيركردنەوە. ژیان ماناى هاتنەبون‌و گەشەكردن‌و پشكوتن‌و لەدايكبونو مردنە. لەنێو ئەم جيهانى بوونەدا، هيچ شتێك نييە كە لەم تايبەتمەنديانە وەدەربێت، ئەو تاشە بەردەى كە بە رِواڵەت بابەتێكى بێگیان دێتـە بەرچاو، لەدەرونيدا پرِە لەجموجۆلأ‌و نيشانەى ژیان. ئەگەر ئەو تاشە بەردە بشكێنرێت‌و‌ووردوخاش بكرێت‌و ببێتە خۆلأ، وتێکەڵ بە خۆڵی دەوروبەرى بكرێت، ئەوسا ئاوپژێن بكرێت‌و (تۆ)وى تێدا بوەشێنرێت، پاش ماوەيەك دەبينين(تۆ)وەكە دەرِوآ‌و گەشەدەكا‌و دەپشكوآ، ئەمە هەموى ئەوە دەگەيەنێت كە هێز‌و توانايەك لەنێو دڵو دەرونى (بوون)دا شاراوەتەوە، هێزى دروستكردن‌و گەشەكردن 

زەردەشت دەبێژێ:

((ئەو ياسا‌و بەرنامەيەى كە جيهانى بوون دەسورِێنآ، ژیان‌و سروشتى ئادەميزاديشى بەدەستەوەيە. خاوەنى بيرى خاس كە سێكە كە پەیڕەوى لەياسا‌و بەرنامەى جيهانى بوون بكات، وخاوەنى تواناى راست‌ودروست كەسێكە كەبەسەر‌ويستو هەواو ئارەزووە نارِێكوپێكييەكانى خۆيدا زاڵ بێت. (رِاستى)، ياساى جيهانى بوونە. (راستى) مايەى بەختەوەرييە.))

بەگوێرەی ئەو‌ووتانە، جيهانى بوون، بريتييە لەجيهانێك كە بە شێوەيەكى (سيستەماتيك)، وبەهۆى ياسايەكى دارِيژراو دەسورِآ‌و هەموو هۆكارەكانى وەك ئەلێقەى زنجير پێكەوە بەستراون‌و تەواوكەرەوەى يەكدين.

لەسيستەمى (بوون)دا، كە سيستەمێكى مەزن‌و بەشكۆ‌و داهێنەرە، هەموو شتێك تيايدا لەحاڵەتى دروستبوون‌و لەناوچون‌و لەيەكپچراندن‌و پێكەوە بەستنە. لەم سيستەمەدا، نيشانەكانى (بوون)، بە شێوەى جۆراوجۆر خۆيان دەنوێنن. بڕی جار لەشێوەى رووناكى‌و هەندێ جار لەشێوەى‌ووزە، بنەما، گژوكيا، زيندەور‌و هەندێ جاريش بە شێوەى ئادەميزاد. گشت ئەم نيشانانە، پەيوەندييان پێكەوە هەيە‌و كار دەكەنە سەر يەكدى‌و ئەو شتەى لەنێو هەموياندا هاوبەشە، بريتيە لە (بوون)‌و هاتنە گۆرِآ (لەدايكبون)‌و پەرەسەندن‌و مردن. هەرچەندە هەموو نيشانەكان بە رِواڵەت لەيەكتر جياوازن‌و هەريەكە بۆخۆى قەوارەيەكى تايبەتى هەيە، بەلآم لەدەروندا‌و لەزاتدا گشتيان يەكن، وهەريەكە بۆخۆى رِوناكييەكى هەيە كە بەشێكە لەرووناكى ئەو زاتەى كە خولقێنەرى گشت(بوون)ە.

كەوايە، بەگوێرەی فەلسەفەى ئاينى زەردەشتى، ژیان ماناى ئافراندن (خولقاندن)‌و جموجۆلأ‌و پێگەياندنە. ماناى نيشاندانى ئەقل‌و هۆشى (بوون)ە، واتە نيشانەى ئاهورامەزدايە كە بريتييە لەگەوهەرى (بوون). بە مانايەكى ديكە، بريتييە لەئەلێقەى زنجيرى لەيەكنە پچرِاوى خولقێنەرى تواناى (بوون)ە كە لەرووناكييەوە دەستپێدەكات، ولەئاكامدا دەگاتەوە رووناكى.

چاکەو خراپە، ديالەكتیکی رِەوان‌و ئەندێشە لەباوەرِى زەردەشتدا

ئاينى زەردەشت بۆ وەڵامدانەوەو شيكردنەوەى ئەو پرسيارانەى دەربارەى ژیان دەكرێت، شێوەيەكى زانستانە‌و رِەوشى ديالەكتيكى هەلێبژاردووە، وژیانى ئادەميزادى لەسەر ئەم كۆڵەكەيە (دامەزراندووە) زەردەشت، كاتێك دەيەوێت دەربارەى چۆنيەتى پەیدابوونى ئەم جيهانە بدوێت، دەبێژێ:

((هەركە ئەم دوو گەوهەرە هاوال دوانە(هاوزاد) دژ بەيەكە بەيەكگەيشتن، بوون‌و نەبونيان هێنايە ئارا.))

هەروەكو لەمەوبەر گوتمان، يەكـآ لەگرنگترين بنچينەكانى جيهانبينى زەردەشت، ئەوەيە كە باوەرِى بە دوو گەوهەرى هاوال دوانەى دژ بە يەك هەيە لەم بوونەدا، دژايەتى ئەم دوو گەوهەرە هاوالأ دوانە، لەبيرى ئازادى مرۆڤدا خۆى دەنوێنآ. زەردەشت لەگاتاكاندا (يەسناى 30 بەندى 1) دەبێژێ:

((ئێستا ئيدى بۆ ئەو کەسانەى ژيرن‌و دەيانەوێت بزانن‌و تێبگەن، دەربارەى دوو گەوهەرى بوون كە ئافەريدەى ئاهورامەزدان دەدوێم. هەروەها لەمەرِ ستايشى ئاهورامەزدا‌و (بيرى خاس) و(زانستى چاک) كە لەسەرچاوەى رِاستييەوە هەلێقولآون قسە دەكەم، تا بە تێگەيشتنێكى رِاست‌و دروست بەهرە لەرووناكى بەختەوەرى وەربگرن.)).

لەو سروودەى سەرەوە، ئەوەمان بۆ ئاشكرادەبێـت كە: زەردەشت دەيەوێت دەربارەى چۆنيەتى دروستبونى ئەم جيهانە‌و گەوهەرى (بوون)، بۆ خەڵک بدوێت. بەلآم پێش ئەوەى دەست بە ئاخافتن بكات، خۆى دەزانێت‌و گەرەكێتى بە خەڵک رِابگەيەنێت كە بۆ تێگەيشتن‌و زانينى ئەم باسە، پێش هەموو شتێك دەبێ ئەو كەسە شەيداو عەودالأ‌و ژير‌و هۆشمەند بێت. زەردەشت، بۆ ئەم جۆرە کەسانە، سەبارەت بە دووگەوهەرى(بوون) دەدوێت كە پايە‌و بنچينەى ئافراندنن. ئەم دوو دياردە بنچينەييە، لەرِوى ساختار‌و هەڵسوكەوتدا، دژ بە يەكدين، ئەم دژايەتييە لەپاشاندا لەسروودەكانى ديكەى زەردەشت زێتر ئاشكرادەبن.

ئەوەى شايانى باس بێت ئەوەيە كە ئەم دوو گەوهەرە بنچينەييەى (بوون)، هەردووكيان ئافەريدەى مەزدان، واتە خواى ئەقل‌و هۆش ئەم دوو دياردەيەى پێكەوە ئافراندووە، يا بە شێوەيەكى دى بێژين كە: خواى تاكو تەنيا ئەم دوو گەوهەرە دژ بە يەكەى لەئەقل‌و هۆشى بالآى خۆيەوە ئافراندووەو ئەوسا گيتى لەسەر پايەى ئەم دوو گەوهەرە بنچينەييە دارێژراوەو شێوەى خۆى وەرگرتووەو بەرەو پێشكەوتن دەرِوات.

ئەم دوو گەوهەرە هاوجوتو دژ بەيەكە، لەزانستى ئيمرِۆدا، لەبچوكترين گرێدەدا پێيان دەبێژرێ (پرۆتۆن)‌و (ئەلەكترۆن). ئەو هێزو‌وزانەى كە ڵیان دروست دەبێـت ـ كە بەشێوەيەكى مخالف كاردەكەنە سەر يەكتر ــ پێيان دەبێژرێت (ئەرێنى)‌و (نەرێنى). ئەم دوو گەوهەرە لەگشت گرێدە بنچينەييەكانى جيهانى مادى‌و گشت دياردەكانى (بوون)، لەگچكە تا گەورە، وماكى‌و مينۆكى، هاوجوت پێكەوە ـ نە جياواز لەيەكتر ـ كاردەكەن، وئەو هێز‌وزانەى كە ڵیان دروست دەبن، لەسەراسەرى جيهانى بووندا، لەكار‌و گەردشدان. ئەم دوو گەوهەر‌و هێزە بونەتە هۆى ئەوەى كە هەموو شتێك لەم جيهانەدا لەبارى گەردەش‌و جولآنەوەو پێشكەوتندا بن ــ بە هەر شێوەو چۆنيەتى‌و چەندايەتى يەك بێت.

لێرەدا پێويستە ئەوە بخەينە بەرچاو كە کۆمەڵـآ لەزانا‌و توێژەران، ئەم دوو گەوهەرەى (بوون) يان بە(چاکە‌و خراپە) يا (خێر‌و شەرِ) لێكداوەتەوە. ئەم بۆچونە هەڵەيە، چونكو ئەم دوو گەوهەرەى (بوون)، بەگوێرەی‌وتەی گاتەكان، ئافەريدەى مەزدان، وبەگوێرەى بۆچون‌و قسەكانى زەردەشت كە لەگاتاكاندا باسكراوە، وەديهاتنى ئەم (بوون)ە لە ئەقل‌و هۆشى بالآ‌وبەرزى ئاهورامەزدا‌و لەسەر بنچينەى (رِاستى) تەواوسەنگ يەوە ئەنجام بووە. لەبەر ئەمە، كەموكورِى‌و نارِاستى تێدانييە، كەوايە، لەنێو ئافەريدەكانى مەزدادا، هيچ جۆرە خراپە يا شەرِێك نييە.

هەروەكو لەمەوبەر ئاماژەمان بۆ كرد، لەرِوانگەى بيرى زەردەشتەوە، كە لەسەر بنچينەى (وحدە الوجود) دارێژراوە، هەر لەسەرەتاى دروستبونى ئەم جيهانە، دووگەوهەرى ئاوال دوانەى دژ بەيەك لەئارادابوون، يەكێكيان رِوخێنەر‌و ئەوى ديكەيان دروستكەر‌و ئاوەدانكەرەوە بووە،يەكێكيان هۆيە بوێ لەدايك بوون‌و پەرەسەندن‌و پەروەردەى بوونەكان، ئەوى ديكە هۆيە بوێ كەمكردن‌و شكست‌و لەناوبردنيان. يەكێ هۆيە بوێ ساغلەمى‌و تەندروستى‌و توانايى جەستەو بەختەوەرى ژیان‌و تەمەن درێژى، ئەوى ديكەيان هۆيەكە بۆ دەردو ئازارو ئەشكەنجەو نەخۆشى‌و نەمان. بارودۆخى سروشتيش هەربەمجۆرەيە. ئاو،خاك، هەوا، ووزەو رِوناهى خۆر، هۆن بۆ دروستكردن‌و گەشەپێدان، بڕێكى ديكە وەك قارچەكان، بەكترياكان، ميكرۆب‌و ڤايرۆسەكان، كەرِوو... هوێن بۆ لەناوبردن. جيهانى بوون هەميشە لەحاڵەتى دروست كردن‌و‌وێران كردنە. تورِەيى‌و هەلێچون‌و دژايەتى كردنى سروشتيش لەتەك ئەو هە موو جوانييەى هەيەتى‌و خۆشى‌و شاديمان پێ دەبەخشێت، هەركە لێمان زيز دەبێت، دەبێتە بێ بەزەييترين‌و ترسناك ترين شت بۆمان، دەسووتێنێ، دەخنكێنێ، دەكوژێ‌و‌وێران‌و خاپور دەكات.

كارگەريەتى ئەم دوو فاكتەرەى (بوون) و (نەبوون) يا دووگەوهەرە هاوەلێ دوانە دژ بەيەك ترە تەنيا لەسەر گوێى زەوى نييە، بەڵکو زەوى‌و هەموو هەسارەكان‌و كەشكەڵانەكانيش هەميشە دووچارى ئەم گوێرِانكارييانەن، وەهەر يەكەيان پاش ماوەيەكى ديارى كراو دەتەقێنەوەو پارچەكانيان لەنێو بۆشايى ئاسمانى بێ سنووردا پە خش‌و بڵاو دەبنەوەو هەميسانەوە بەهۆى‌ووزەى رِاكێشەر(جاژب)، ئم پاچە سەرگەردانانە كوێ دەبنەوەو يەك دەگرنەوەو هەسارەى ديكە پێك دەهێنن. ئەم دوو گەوهەرەى باسمان كرد، هەريەكەيان رِۆلێ‌و كاراييەكى تايبەتيان هەيە‌و ناوى جياجيايان هە يە وەك رِاكێشە رو پالێنەر، ئەرێنى‌و نەرێنى، ماددەو‌ووزە، ماددە‌و رِوێح، تێزو ئەنتى تێز وە...

هەريەك لەم دوو وزەيە بەشێوەيەكى بێ سنورو رِەها، چاک يان خراپ نين، بەڵکو هەردووكيان تەواوكەرەوەو گرێدراوى يەكترن وە بنچينەو پايەو سورِانەوەو هەميشەيى ئافراندن، لەسەر كوێڵەكەى ئە م دووانە دارِێژراوە.

 هێزى ئاوەدانى‌و دروستكردن لەبيرى (سپەنتامينو)دابووەو هێزى‌وێرانى‌و رِوخێنەر لەبيرى ئەنگرەمينو (ئەهريمەن)دايە ـ لەپاشاندا باسى ئەم دوانە دەكەين.

ئێستا ئيدى دەتوانين بە كورتى بێژين: ئەگەركو خاس لەوتەكانى زەردەشت‌ووردبينەوەو ڵیبكۆڵینەوە، دەبينين كە دەتوانين تەنيا لەووشەيەكدا ماناى (چاکە) لێكبدەينەوە، ئەويشوشەى (رِاستى)يە، واتە چاکە‌و چاکێتى هيچ شتێك نيە جگە لە (راستى)، وخراپە‌و خراپى تەنيا(درۆ)يە‌و هيچى دى.

زەردەشت، بە ئەقل‌و بيرى خۆى‌و لەو روانگەيەوە، خواى ناسيوەو بە خەڵکى ناساندووە، ئەو خوايەى كە زەردەشت ناسيوێتى، بريتيە لە: رِاستى، پاكى، بيرى خاس، دانايى، ژيرى، ميهرەبانى، دادگەرى، توانايى، ئاوەدانى‌و چاکى. بەهيچ جۆرێك‌و كلۆجێك: خراپە، فريو، تورِەيى، تێكدەرى، ناپاكى، بآ هێزى‌و خراپە لەزاتى ئەودا نييە. كەواتە ئەم شتە خراپانە لەوەوە نييە‌و لەوێشەوە دەرناچێت. واتە، زۆر بە سادەيى بێژين كە (خراپە) ئافەريدەى مەزدا نييە. كەوايە، ئەو دوو گەوهەرە بنچينەييەى (بوون) كە مەزدا دروستى كردون، بريتى نين لەچاکە‌و خراپە يا خێر‌وشەرِ، بەڵکو هەروەكو گوتمان مەبەست لەو دوو گەوهەرە، هەر ئەو دوو دياردە دژ بەيەكەيە كە بنچينە‌و كۆڵەكەى ئافراندنن، وهەموو شتێك لەسەر ئەو دوانە دارێژراون‌و پێشكەوتون‌و رِێگەيان بەرەو پوختەبون پێواوە.

لێرەدا پێويستە ئاماژە بۆ ئەوە بكەين كە، يەكآ لەتايبەتكارييەكانى پەيامە نەمرەكەى زەردەشت ئەوەيە كە فرە خۆى ناخزێنێتە نێو ئەو باسانەى پەيوەندييان بە ميتافيزيكەوە هەيە، ئەگەر زۆر پێويست بكات‌و ناچاربێت لەبەر بڕێ هۆ ئاماژە بۆ هەندێ لەو باسانە بكات، پێش ئەوەى بيرى خەڵک ئالێۆزبكات‌و دوچارى پەرێشانى بير‌و رِارِايان بكات، زۆر ژيرانە‌و وەستايانە كێشەكە دەگەرِێنێتەوە سەر شەقامى‌واقعيەت.

پەيامى زەردەشت، پەيامێكە بۆ پەروەردەكردنى بير‌و ئەقل‌و هۆشى مرۆڤ، بۆ پێگەياندن‌و بەرزێتى تايبەتكارييە چاک‌و پەسەندەكان‌و رِێك‌وپێك كردنى ئاكارى ئادەميزاد. هەوڵ‌وكۆششى زەردەشت بۆ ئەوەيە كە بەرِاگەياندنى پەيامەكەى، بير‌و‌وتە‌و كردارى خەڵک بگەيەنێتە دوندى پوختەيى‌و بآ كەمايەسى، كە بەم هۆيەوە جيهانێك بۆ مرۆڤ برِەخسێنآ كە ئادەميزادى هوشيار، ئازا‌و ژير بە پەیڕەو كردن لەياساى رِلستى‌و دروستى تيايدا بژين، رِق‌و قينە‌و تورەيى تێدا نەبێـت. كەوايە پەيامى زەردەشت، پەيامى چاکكردنى هەڵسوكەوتى مرۆڤ‌و پەيوەندييەكانى نێو ئادەميزادە لەم جيهانەدا. لەم رِوەوە، زەردەشت زۆر وەستايانە‌و ژيرانە، بآ ئەوەى بچێتە بنجو بناوانى ميتافيزيكەوە، باس‌و گفتوگۆ دەربارەى ئەم دوو گەوهەرە دژ بەيەكە بە شێوەيەكى جوان دەكێشێنێتە نێو بيرى ئادەميزاد، بە باسكردنى دژێتى بيركردنەوە، چۆنيەتى وەدەيهاتنى(چاکە)‌و (خراپە) دەخاتە بەرچاو، ئەوسا، ئاكامى هەلێبژاردنى رێگەى (خاسى) يا(خراپى) ئادەميزاد بەرۆشەنى باسدەكات.

بەم شێوەيە هانى مرۆڤ دەدات تا بەشێوەيەكى هوشيارانە‌و ئازادانە رێگەى (چاکى) هەلێبژێرن، ودژى (خراپە) ململانآ بكەن...

زەردەشت، بە باسكردنى بونى ئەم دوو گەوهەرە دژ بەيەكە لەجيهانى (بوون)دا، يەكسەر باسى پەيوەندى نێوان ئەم دوانە لەلايەكەوە‌و لەلايەكى ديكە كاردانەوەو بەهرە وەرگرتنيان لەبيرى مرۆڤدا، دەكات.

بەمجۆرە، بە باسكردنى شوێنەوار‌و ئاكامەكانى ئەم باسە لەژیانى مرۆڤدا، بابەتەكە لەچوارچێوەى بيركردنەوەدا دەبێتە نێو گۆرِەپانى‌واقعيەت‌و كارايى..

هەروەكو لەمەوبەر باسمان كرد، وگشت پەيامبەرە رِاستەقينەكان لەپاش زەردەشت، باوەرِيان بەوە هەبووە‌و سەلماندوويانە كە خواى داناو ژير، تەنآ چاکە، رِاستى‌و ئاوەدانى بۆ خەڵک ئافراندووە. واتە خراپە، درۆ‌و ناراستى، لەزاتى خواوە نەخولێقاوە.

يانى: لەچوارچێوەى ئافراندنى خواى تاكو تەنيا، دياردەيەك بەنێوى (خراپە) نييە، بەلام كە دەرِوانينە دەوروبەرمان دەبينين، لەنێو کۆمەڵگادا، بمانەوآ يا نەمانەوێت، ئەم دياردەيە هەيە (دياردەى خراپە)، بەچاو دەبينرێت، دەبيسترێت‌و هەستيان پێدەكرێت، درۆ، دورِويى، فريو، ستەم، كوشتار، خيانەت، جەردەيى‌و... ئەمانە هەمويان لەنێو کۆمەڵدا هەن‌و دەزانين كە خراپن، ئەى ئەم خراپيانە چين‌و لەكوێوە هاتون‌و چلۆن پەيدابون؟

دروستكەرى ئەم جيهانە كە تاكو تەنيايە، وجگە لەو هيچ دروستكەرێكى ديكە نييە، ئەم دروستكەرەش، جگە لە (چاکە) هيچى ديكەى بۆ ئادەميزاد نەئافراندووەو خراپيەكان لەوەوە نين، بەلآم هەن، ئەم خراپيانە بە شێوەيەك هەست بە بونيان دەكرێـت كە بەهيچ كلوجێك ناكرێت بونيان بەرپەرچ بدرێـتەوە ياخود لەبونيان دودلأ‌و رِارِا بين.

هەر لەمێژە، باس‌و بوونى (خراپە) لەجيهاندا، سەرنجى زۆر لەزانا‌و فەيلەسوفە گەورەكانى رِاكێشاوە، هەريەكە هەوڵی داوە بەگوێرەی بۆچون‌و بيرى خۆى، ئەم دياردەيە باس بكات.

((زەردەشت، هۆى بوونى ئەم خراپيانە لەکۆمەڵگەى مرۆڤايەتى بە شێوەيەكى ديالەكتيكى هەلًدەسەنگێنێت، هەر لەو رِوانگەيەوە بنەرِەتى چاکە‌و خراپە لەبيرى ئادەميزاددا دەپشكنآ‌و بەم شێوەيە باسى دەكات: هەركە ئەم دوو گەوهەرە هاوال دوانە دژ بەيەكە، لەبيرى ئادەميزادا دەركەون، چاکە‌و خراپە دێنەئارا، ئەوسا، مرۆڤى ژير‌ودانا، چاکە هەلێدەبژێرێت، نەزان‌و گەوج خراپە هەلێدەبژێرێن...))

 ــ يەسنا 30 بەندى 3ــ

بەبۆچونى زەردەشت، ئادەميزاد بەگوێرەی ياساى رِاستى (ئاشا) كە ياساى ئافراندنە، تواناى هەلێبژاردنى هەيە، واتە، مرۆڤ، ئازاد خولێقاوە، كەواتە، ئازادە لەبيركردنەوەو هەلێبژاردندا.

ئەم ئازادى بيركردنەوەو هەلێبژاردنە بەرپرسيارى دەكات بەرامبەر چۆنيەتى بيركردنەوەو هەلێبژاردنەكە. بە‌واتايەكى دى، بەگوێرەی ياساى دژە كردار ـ كە زەردەشت فرە جەختى لەسەر كردووە ـ ئاكام‌و هەلێگەرانەوەى رەفتارى ئادەميزاد، هەر بەو شێوەيەى كە هەيە بۆ خودى خۆى دەگەرِێتەوە، چاکە بێـت يا خراپە.

ياساى دژەكردار‌و گەرِانەوەى ئاكامى كار‌وكردارى مرۆڤ بۆ خۆى، كێشەى بەهەشت‌و دۆزەخ لەجيهانبينى زەردەشتدا، زۆر بەجوانى رۆشەن دەكاتەوە. لەپاشاندا دەربارەى دەدوێين.

زەردەشت، ئازادى مرۆڤ لەچلۆنايەتى بيركردنەوەو هەلێبژاردن بەم شێوەيە بەيان دەكات:

((بۆم ئاشكرابوو‌و تێگەيشتم كە بيرى پێگەيشتوو بآخەوش لەتۆوەيە، ئەتۆى ئەو ئەقلێو هۆشەى جيهانى دروست كرد، ئەى خواى ئەقلێو گيان، ئەم دياردەيەش لەتۆوەيە كە ئازاديت داوە بەخەڵک‌و رِێگەت پێداون كە ئەگەر گەرەكيان بێت رێگەى رِاستى هەلێبژێرن‌و ياخود بچنە سەر رِێى چەوت‌و ناراست.))     يەسناى 31 ـ بەندى 9

لێرەدا ئەوەمان بۆ رِووندەبێ كە بە باوەرِى زەردەشت، ويست‌و ئيرادەى خوا يا (ياساى ئافراندن). وايداناوەو دايرِشتووە كە ئادەميزاد هاوجوت لەتەك دياردەى بيركردنەوەدا ئافەريدەبێت. هەروەها ئەم بەهرەيەى پێبەخشيوە كە ئازادبێت بۆئەوەى بەئازادى بيربكاتەوە‌و هەلێبژێرێت. كەوايە مرۆڤ ئازادە، باش ياخراپ بيربكاتەوە. بە‌واتايەكى ديكە، بەگوێرەی ياساى نەگۆرِى (رِاستى) ــ ئاشا ــ كە‌ويستى خوايە، ئەو دوو گەوهەرە هاوالأ دوانە دژ بەيەكە كە لە(بوون)دا هەيە، لەبيرى مرۆڤيشدا كارسازن، ئەم دژايەتييە كە بنچينەى ئافراندنن، لێرەدا، يانى لەبيرى ئادەميزادا، دەتوانآ زێتر خۆى بنوێنآ‌و بايەخداربێت‌و چاکە‌و خراپە وەديبهێنێت. دەتوانين بە شێوەيەكى سادەتر بێژين: لەهەر قوژبنێكى ئەم جيهانى بوونەدا، ئەگەركو زيندەوەرێكى ژير‌و ئاقڵی وەك ئادەميزادى تێدانەبێت، بێگومان بايەخێك بە‌واتەى (چاکە) يا(خراپە)يش لەئارادا نابێت.

بيركردنەوە لەم رِاستيە فرە سادەيە، چونكو ئەگەر لەسەر رِوى گۆى ئەم زەوييە ئادەميزاد نەبوايە، ياخود هەبوايە بەلآم وەك ئاژەڵەكانى ديكە بوايە‌و بەم شێوەيەى ئێستاى، تواناى بيركردنەوەى نەبوايە، بێگومان (چاکە)‌و (خراپە)يەكيش لەئارادا نەدەبوو. ئەو گيان لەبەرانەى تواناى بيركردنەوەيان نييە، تەنيا بەهۆى غەريزەوە رِەفتاردەكەن، و لەو ژیانە تۆبزى‌و غەريزەييەدا، هيچ شتێك بايەخدار نييە، گشت هەڵسوكەوتو رِەفتارەكان، بە شێوەيەكى رِۆتين دەروا. هيچ شتێك يا رِەفتارێك خراپ نييە، چونكو (خراپە) لەئارادا نييە. كەواتە (چاکە)ش بآمانايە، لەبەرئەمە لەجيهانێكدا كە ئادەميزاد بەم شێوەيەى ئێستاى تێدا نەبێت، هەموو شتێك تەواو كەرەوەى يەكدين (لازم‌و ملزوم)‌و هيچ بايەخێكى (چاک) يا(خراپ) لەئارادا نابێت.

(چاکە)‌و (خراپە) لەلايەن بيرى ئادەميزادەوە دێتە ئارا، پاش بيركردنەوە، ئەوسا ئەم (چاکە) يا(خراپە)يە لەوتە‌و كرداريدا خۆى دەنوێنآ. هەر لەبەر ئەم هۆيەيە كە زەردەشت پلەوپايە بايەخێكى تايبەتى بۆ بيركردنەوە داناوە. بەم شێوەيە چاکە‌و خراپە، لەنێو کۆمەڵگادا خۆى پێشاندەدات. بەبۆچونى زەردەشت، ئادەميزاد لەم قۆناخەدا، كە قۆناخى هەلێبژاردنە، دەبنە دوو دەستە، دەستەيەكيان كە زانيارى، ئەقلێو هۆش‌و تواناى بيركردنەوەى پێويستيان هەيە، ئەمانە (چاکە) هەلێدەبژێرن، بەشى دوهەميان، بەهەر هۆيەك بێت لەو تايبەتكارييانە بآ بەهرەن‌و فريودەخۆن‌و رِوودەكەنە خراپە‌و لەئاكامدا پاش ئەوەى پەیڕەوى لەخراپە دەكەن‌و خۆيان دەخەنە نێو باوەشى دياردەكانى يەوە، ئەوسا هەموو ژیانيان بەرەو خراپەكارى رِاپێچ دەكرێت.

زەردەشت لەو باوەرِەدايە كە هەلێبژاردنى رِێى رِاست يا چەوت، رِاستەوخۆ پەيوەندى بە چلۆنايەتى‌و چەندايەتى بير‌و هۆشى ئادەميزادەوە هەيە. مرۆڤى ژيرودانا، بە شێوەيەكى ئاگايانە رِێگەى رِاست هەلێدەبژێرێت، ومرۆڤى نەزان، نەزانانە دەكشێتە سەر رِێگەى چەوت‌و ناراست. ئالێرەدايە كە ئەم پەيامبەرە مەزنە پێويستى سەرشانى ئادەميزاد لەگۆرِەپانى ئەم ململانێ بآ‌وچانەى نێوان (چاکە)‌و (خراپە) كە خۆى ئافراندويەتى، ديارى كردووە. ئەركى سەرشانى هەر كەسێك بريتييە لەخەبات‌و تێكۆشانى بێوچان دژى خراپە. لێرەدا پێويستە ئاماژە بۆ ئەوە بكەين كە، پەيوەندى لەنێوان ئازادى هەلێبژاردن لاى ئادەميزاد، لەتەك هێز‌و تواناى تەواوسەنگ‌و بآ رِادەى ئافەريدەگار، هەميشە يەكـآ لەگەورەترين گرفتەكان بووە لەنێو هەموو ئايين‌و ئاينزاكانى جيهان بەدرێژايى مێژێوو، هەريەكە لەمانە بە شێوەيەكى تايبەتى خۆيان، بەرەنگارى ئەم گرفتە بونەتەوە. بڕێ لەم ئاينانە، چارەنوسى مرۆڤيان بآ چەند‌و چۆن بەدەست‌و ئيرادەى خوا داناوەو دەڵێن كە خوا خۆى خۆشى يا ناخۆشى بە مرۆڤ دەبەخشێت، هەندێكيان دەخاتە سەر رێگەى راست‌و بڕێكيان گومرِا دەكات. بۆ بەختەوەربون لەجيهانى پاش مردندا (پەسلان)، دەبێ ڵی بپارێينەوە‌و ستايش‌و نوێژى بۆ بكەين‌و قوربانى پێشكەش بكەين تا لەكردەوەمان رِازى بێت، هەروەها دەبێ رِێز لەنوێنەر‌و دەلآڵەكان بگرين. بێگومان ئەم بۆچونانە لەتەك ئازادى هەلێبژاردندا دژ بە يەكدين. لەپەيامى زەردەشتدا، مانا‌و دياريكردنى خێر‌وشەرِ پەيوەندييەكى رِاستەوخۆى لەتەك (شعور)‌و دانايى مرۆڤدا هەيە.

بەبۆچونى بڕێكى زۆر لەتوێژەرانى جيهان، زەردەشت یەکەمين پەيامبەرێك بووە كە رِآ‌و رِەوشێكى فرە سەرنج رِاكێشەرى بۆ ئەو گير‌و گرفتەى باسمان كرد، داناوە. زەردەشت لەهات 30 وەڵامى بڕی لەم گرفتانەى بە شێوەيەكى وەستايانە داوەتەوەو چەندين مەسەلەى بنچينەيى خستۆتەرِو‌و باسيكردووەو ئامادەى كردون‌و لەپاشاندا هەريەكە لەوانەى گەياندۆتە رِادەى تێگەيشتن.

1ـ خێر‌وشەرِ، دوو فاكتەرى بير‌و ئەندێشەن‌و پەيوەندييان بە بيرى ئادەميزادەوەيە.

2ـ رِادەى زانيارى‌و تێگەيشتنى مرۆڤ، جياكەرەوەى چاکە لەخراپەيە.

3ـ بآ ئيرادە‌و ئازادى هەلێبژاردن، خێر‌وشەرِ بآ مانايە.

4ـ مرۆڤى دانا‌و هۆشيار‌و بە‌ويژدان كە لەتەك (ئاشا)دا (واتە رِاستى‌و ياساى هەق‌و ياساى سروشت)، هاوئاهەنگە، رێگەى راست‌و دروست هەڵدەبژێرێ‌و خۆى لەتەك ياساى سروشتدا هاوجوت دەكات‌و لەدرۆ‌و فريو دوور دەخاتەوە. مرۆى نەزان‌و تێنەگەيشتو لەرِێى راست دوردەكەوآ.

5ـ ستايشى ئاهورامەزدا هاوئاهەنگ لەتەك بيرى چاک (وەهومەن)‌و راستى‌و دروستى (ئاشا)يە كە ئادەميزاد بەرەو بارەگاى روناكى هيدايەت دەكات.

6ـ (بوون‌و نەبوون)، بزوتن‌و نەجولآنەوە، بەهۆى لێكدانى خێر‌وشەرِەوە دێنە ئارا. ژیانى گەشەدار لەژێرسايەى خێر‌و خاسيەوە دێتەدى، وشەرِ‌و خراپە كە بەهۆى درۆ‌و فريو‌و رِياوە دێتەدى، مايەى (نەبوون) يا (سكون) دەبێت.

7ـ لايەنگرانى راستى‌و دروستى (ئاشا)، خاسترين بير‌و ئەندێشەيان هەيە، ولايەنگرانى درۆ خراپترين بير‌و ئەندێشەيان هەيە.

8ـ ئەم ئەسڵە تا دوا چركەكانى ژیانى ئادەميزاد بەردەوامە، ولێكدانى خێر‌وشەرِ رِێبازى ئادەميزاد رِوندەكاتەوە.

9ـ رِەزامەندى خوا بەهۆى كردارى رِاستو دروستى ئادەميزاد رِەچاودەكرێت.

10ـ مرۆڤى نەزان كە بەخراپترين جۆر بيردەكەنەوەو خۆيان گيرۆدەى رِق‌و كينە دەكەن، دەبنە هۆى گومرِايى كردنى خەڵکى‌و لەرِآ وەدەركردنيان.

11ـ بەهۆى‌ويژدانێكى ئارام‌و ئاسودەوە، لێبوردن‌و بەخشين بەدەست دێت. ئەو كەسەى لەدەرونەوە چاکە، دەگاتە بەختيارى راستەقينە‌و ئەو كەسەى لەدەرونەوە بآ ئۆقرەيە‌و خاوەنى بيرى خراپ‌و رِەشبينە، هەرگيز ناگاتە بەختەوەرى19 ئەوە كە پتر لەم پەيامەى زەردەشتدا سەرنج رِادەكێشآ ئەوەيە كە (نەزانين)، هۆى سەرەكى رِاكێشانى مرۆڤ بەرەو خراپەيە.

كەوايە، یەکەمين مەرجى ئەم خەباتە پيرۆزە ئەوەيە كە هەميشە هەوڵو كۆشش بدرێت بۆ پتركردنى زانيارى‌و هۆشى ئادەميزاد هەر لەبەر ئەم هۆيەيە كە زەردەشت لەيەسناى 31 بەندى 17 یەکەمين‌و گرنگترين ئەركى سەرشانى ئادەميزاد بە خەبات لەرِێى بلآوكردنەوەى زانيارى، هۆشياركردنەوەى خەڵک، خۆفێركردن‌و فێركردنى خەڵک دەزانێت.

گووتمان كە لەئايين‌و باوەرِى زەردەشتدا، ئادەميزاد لەلايەنى خواوە، ئازاد خولێقاوە‌و دەتوانآ چاکە يا خراپە بە‌ويستى خۆى هەلێبژێرێت. هەروەها ئاماژەمان بۆ ئەوەكرد كە لەياساى ئافراندندا كە بە (ياساى رِاستى) ناوى لێبرا، ئاهورامەزدا تەنيا (چاکە)ى ئافراندووە‌و ئەمە ئادەميزاد خۆيەتى كە بەبيرێكى خراپەوە (خراپە)ى خولێقاندووە.

كەوايە، بەمجۆرە (خراپە) لەكردارى خوادا نييە‌و لەبيرى چەوتى ئادەميزاد خۆى هەلێقولآوە. لەبەرئەوە لەبريتى ئەوەى بێژين (چاکە)‌و (خراپە) لەئارادايە، خاستروايە بێژين (باش بيركردنەوە)‌و (خراپ بيركردنەوە) لەئارادايە ــ ئەم دوووشەيە لەئاوێستادا بە شێوەى سپەنتامينو‌و ئەنگرەمەينو، هاتووە ــ

{مەينو، بە‌واتەى (بير)ە سپەنتا بەماناى (خاس)، (دروستكەر)‌و (زێتركردن)هاتووە. ئەنگرە، ماناى (كەمكردن)، (تێكدەر) ياخود (خراپە)يە. كەواتە سپەنتامينو، دەبێتە (بيرى خاس‌و دروستكەر)، ئەنگرەمينو، دەبێتە (بيرى خراپ‌و تێكدەر)

ووشەى ئەنگرەمينو، كەوشەيەكى ئاوێستاييە، بەدرێژايى رۆژگار گۆرِاوەو بۆتە (ئەهريمەن).

كەوايە، لەرِاستيدا، ئەهريمەن لەفەرهەنگى ئاوێستاييدا (بون)‌و شێوەيەكى تايبەتى نييە، بەڵکو بە ماناى بيرى (خراپ‌و تێكدەر) هاتووە. لەوتەكانى زەردەشت، ئەوەى كە پتر سەرنج رِادەكێشآ ئەوەيە كە ئەم پەيامبەرە مەزنە، پێش هەموو شتێك ديالەكەتيك لە(بوون) ‌و(ژیان)دا پێشان دەدات، پاشان بنچينەى بير‌و بۆچونەكانى ئادەميزاد لەسەر ئەم شێوەيە (ديالەكتيك) دادەمەزرێنى.

بەلآم بەداخەوە، بەدرێژايى مێژوو، بەتايبەتى لەسەردەمى دوايينەكانى دەوڵەتى ساسانييەكان‌و پاش ئەوان (دەتوانين بێژين تا ئێستاش)، دەربارەى بيرى زەردەشت ـ هەروەكو لەمەوبەر باسمان كرد كە زێتر لەگاتاكاندا خۆى دەنوێنآ، زۆر بە چەواشەوە باسكراوە‌و ئەوەى كە ڵی وەرگيراوە زۆربەى زۆرى راست نين.

ئەو بۆچونە ديالەكتيكەى زەردەشت دەربارەى ئادەميزاد‌و ژیان‌و بوون لەو سەردەمەدا هەيبووە، زۆر ناژيرانە گۆرِاوەو شێوەى شەرِ‌و هەراو نەبەردى هەميشەيى لەنێوان ئاهورامەزدا‌و ئەهريمەنى بەخۆيگرتووە، لەكاتێكا ئەگەر خاس‌ووردبينەوە لەگاتاكان دەبينين ئەوەى باسى لێكراوە بريتيە لەنەبەرد لەنێوان سپەنتامينو‌و ئەنگرەمينو. واتە بەگوێرەی بيرى زەردەشت، شەرِ‌و نەبەرد لەنێوان بيرى خاس‌و دروستكەر‌و پاك، لەتەك بيرى ناپاك‌و خراپ‌و روخێنەرە. كەوايە زەردەشت هەرگيز باسى شەرِ‌و نەبەرد لەنێوان ئاهورامەزدا‌و ئەهريمەنى نەكردووە، ياخود بە هيچ جۆرێك باسى دوو خوايى نەكردووە كەبڕی كەس ئێستاش باسى لێدەكەن.

ئەلێبەتە هەروەكو گووتمان، ئاكامى بيركردنەوەى خاسى ئادەميزاد، وتەی خاس‌و كردارى خاسە. بە پێچەوانەى پاشينەى بيركردنەوەى خراپى ئادەميزاديش، وتەی خراپ‌و كردارى خراپە. ئەمانە گشتى لەکۆمەڵگاى مرۆڤدا خۆيان دەنوێنن. كەوايە، خاستر‌وايە بێژين:

(مرۆڤى خاس)‌و (مرۆڤى خراپ)، واتە، لەراستيدا، (چاکە)‌و (خراپە) لەجيهاندا نييە، بەڵکو ئەمە (مرۆڤى خاس)‌و (مرۆڤى خراپ)ە كە لەم جيهانەدا پەيدادەبێت.

لێرەدا لەوانەيە بۆ هەموو كەسێك ئەم پرسيارە بێتە گۆرِآ كە بۆچى ئەندێشە، رِەوشتى خراپ وەديدەهێنێت، ئايا ئەندێشە ناتوانێت هەميشە (چاکە) بێنێتە ئارا؟ لەوەڵامدا دەگوترآ كە لەرِاستيدا (خراپە) لە(بوون) دا نەبووە، لەبەر ئەمە دروستكەرێكيشى نييە، چونكو شتێك كە نەبێت، ناتوانێت دروستكەرى هەبێـت. (خراپە) بريتيە لەبەشى بۆشايى يا سالبى (چاکە)، بە‌واتەيەكى ديكە بە بۆشايى يا سێبەرى چاکە لەئەندێشەدا دەگوترآ (خراپە).

ئەم نمونەيەى لاى خوارەوە، ئەم باسە پتر رۆشەن دەكاتەوە:

ژوورێكى بآ دەرگا‌و پەنجەرە بێنە بەرچاو كە بەهۆى چرايەك رِووناك بۆتەوە، تا ئەوکاتەى چراكە داگيرساوە، دەبێژين كە دروستكەر‌و پێكهێنەرى رِووناكى ژوورەكە چراكەيە. ئێستا چراكە بكوژێنەوە، ديارە ژوورەكە تاريك دەبێت، لێرەدا، ئايا دەتوانين بێژين كـآ دروستكەر‌و يا پێكهێنەرى تاريكي يەكەيە؟ بێگومان هەرچى تێ بيفكرين ناتوانين. دروستكەر يا بەديهێنەرى تاريكييەكە بناسين (چونكە تاريكى لەئارادا نييە تا دروستكەريكى هەبێت)، تەنآ دەتوانين بێژين كە پاش ئەوەى رووناكييەكە نەما(چراكە كوژايەوە)، تاريكى جێگەى گرتەوە، واتە تاريكى بۆشايى نەبوونى رووناكى پرِكردەوە. ئێستا كونآ لەبريتى رِووناكى، چاکە، (روناكى = چاکە) ولەبريتى تاريكى، خراپە (تاريكى = خراپە) رِەچاوبكەين، لەم حاڵەتەدا، دەبێژين كە هەرچى شتێكى خاسە خوا دروستى كردووە، بەلآم خراپە هەروەكو تاريكى ناتوانێت خوايەكى هەبێت، بەڵکو بەهۆى نەبوونى چاکە، خراپە دێتە ئارا.

پێش ئەوەى كۆتايى بەم باسە بهێنين‌و ێيبەبێش دەزانم زۆر بەكورتى بێژم:

بەگوێرەى گوتەی گاتاكان، خوا، ئادەميزادى وەك زيندەورێكى هۆشمەند‌و ئاگا‌و خاوەن هەست (شعور) ئافراندوەو هێز‌و تواناى تێگەيشتن‌و هەلێبژاردنى پێبەخشيوە بۆئەوەى بە ئاسانى بتوانێت رِێگەى ژیانى خۆى هەلێبژێرێت‌و چارەنوسى خۆى ديارى بكات.

لەگاتاكاندا بە هيچ جۆرێك ئاماژە بۆ چۆنيەتى ئافراندن، سەرەتا‌و دواييەكەى، هەنگاوەكانى‌و... نەكراوە، خوا، وزە‌و هێزى بزوێنەرى جيهانە‌و لەجيهان جيا نييە. كات (زەمان)‌و شوێن(مكان)، بە شێوەيەكى ناديار (مبهم) پێكەوە ئاوێتەبون كە بەهيچ جۆرێك ناتوانرێـت وەسفى بكرێت.

هەرچى شتێك لەگاتاكاندا باسى لێكراوە بريتيە لەژیان‌و بەس، باسى ئافراندن تەنيا بەشێوەيەكى لاوەكى ئاماژەى بۆ كراوە. ئاينى زەردەشت بريتييە لەياساى شێوەى ژیان، وەكەمتر باسى سەرو سرووشت (ماورا‌و الگبيعە) كراوە، بەڵکو خۆى لەسەر رِوى گۆى زەوى دەبينآ‌و باسى ئادەميزاد‌و پەيوەندييە كۆمەلآيەتييەكانى دەكات.

زەردەشت بە زمانێكى پارِاو‌و بە شێوەيەكى فرە سادە‌و شيرين‌ويستويەتى بە خەڵک رِابگەيەنێت، ئەگەركو بە چاوێكى روناكبينانە‌و گوێى كراوە برِوانينە راستيەكان، دەگەينە رِاستييەكى فرە مەزن، ئەويش ئەوەيە كە چارەنوسى ئادەميزاد بەدەست خۆيەتى، خێر‌وشەرِ دروستكراوى بيرى خۆيەتى، دانايى‌و تێگەيشتن، گرنگترين هۆن بۆ جياكردنەوەى چاکە لەخراپە. ئەو كەسەى دانا‌و ژيرە، رێگەى راستو دروست هەلێدەبژێرێت‌و ئەو كەسەى گەوج‌و نەزانە بەرەو رێگەى چەوت‌و خراپە دەرِوات. ئەوانەى كە بەرەو رِق‌و كينە كە دياردەى خۆپەرستى، تورِەيى، دەمارگيرى، زەبر‌وزەنگ‌و كوشتار، دورِويى‌و ناپاكييە، دەرِۆن، کۆمەڵگا بەرەو‌وێرانى‌و ئادەميزاد بەرەو هەلێدێر دەبەن. بەلام ئەوانەى كە رِوودەكەنە راستى‌و دروستى‌و ياساى سروشتى، داوێن پاكى‌و كارى خاس، جيهان پرِ دەكەن لەخۆشى‌و بۆ کۆمەڵگاش بەختەوەرى‌و شادى دەهێنن.

بەشێوەيەكى گشتى، فەلسەفەى زەردەشت‌و مەزد يەسنا (مەزداپەرستى _ خواپەرستى)، بريتيە لە تێكوێشان‌و ململانێكردنى توند دژى شەرِو خراپە. زەردەشت بەو رِەوشەى گرتبويە بەرو خستبويە بەرچاو كە بريتيە لە رِێكنەكەوتن لەتەك خراپە‌و نارِاستى، ئەوەى رِونكردوێتەوە‌و سەلماندويەتى كەهەرگيز لەتەك بيرى ئەهريمەنى سازش ناكات.

لەئاينى زەردەشتيدا، هەركارێك‌و هەوڵێك ببێتە هوێى ئەوەى ژينگەى گوێى زەوى ئاوزەدان ترو جوانترو چاکە بەهێزو خراپەو نارِاستى لاوازتر بكات، بەسەركەوتن هەژمار دەكرێت.

زەردەشت، باس لەپەيوەندى نێوان ئادەميزاد لەتەك ئەم جيهانە پرِ لەنهێنيە‌و باسى ئەركى سەرشان‌و پێويستيەكانى‌و چارەنوس‌و چلوێنايەتى سەركەوتن بەسەر گرفتەكانى ژیان دەكات.

بەپێچەوانەى بڕێ لە فەيلەسوفەكان، زەردەشت سەبارەت بە خوێشبينى توندرِەوى ناكات، دەبێژێ ئەم جيهانە بێ خەوش نيە، بەڵکو بەرەو بێ خەوشيەتى دەرِوات، ئێمە كە خوێمان بەژيرترين‌و‌ووشيارترين ئافەريدە لەسەر رِووى زەوى دەزانين، دەبێت بەردەوام تێبكوێشين‌و هەوڵ بدەين بوێ پێشخستنى كوێمەلێگا تابگەينە بێ خەوشيەتى.

زەردەشت سەلماندويەتى كە ئەم جيهانە، جيهانى گەشەو پێگەياندنە، وە ئادەميزاد چارەنوسى خوێى بەدەست خۆیەتى. بوێيە بەیەکەمين كەسێك دەژمێردرێت كە ئاينى پاك كردوێتەوە لەسيحرو جادو‌و ئەفسون‌و ئەنجامدانى رِێو رِەسمى هەڵەو باوەرِ بە ئەفسانەو بەرپەرچى هەموو ئەمانەى داوەتەوە، وە ئەوسا ئاينى لەسەر بنچينەى ئاكار دامەزراندووە.

موێلێتن، سەبارەت بەمە لە كتێبى Early Zoroastrianism دەبێژێ

((زەردەشت لەوبيرمەندە پێشرِەوانەيە كە ئاين‌و پەيامەكەى خوێى لەسەر بنچينەى ئاكارى دامەزراندووە. ئەو عەوداڵی ئاسمانێكى نوێ‌و زەويەكى نوێ بوو كەلەسەرەتاو پاشێنەكەيدا، رِاستى‌و دروستى فەرمان رِەوا دەبێت.))

زەردەشت، ئاكارو خوورِەوشتى بەرزى بەگرنگترين‌و بەنرخترين ئامانجى ژیان هەژمار كردووەو بەرِاشكاوى بە خەڵک دەبێژێ كەتەنيا بيرو كردارو گوفتارى خاسە كەدەتوانێت وەڵامى پێويستيەكانى ئاكارى بداتەوەو ژیانى مروێڤ بەرەو پێشەوە بەرێت‌و گەشەى پێ بكات. ئەو بەهوێى بانگەشەى ئەم رِاستييە كەسەختترين سزاى خراپە كاران بريتييە لە نائارامى‌ويژدان، ئەوەى پێشان داوە كەتا چ ئەندازەيەك چوێتە نێو قوڵايى رِوێحو دەرونى ئادەميزاد، وە ئاگايى لەنهێنييەكانى بووە.

یەکتاپەرستی‌و ئاينى زەردەشتى

ئايين (دين)، دياردەيەكى كۆمەلآيەتييە كە بۆ ئاسودەيى ئادەميزاد هاتۆتە ئارا، وپشتاوپشت لەوەچەيەكەوە بۆ وەچەيەكى ديكە هاتۆتە خوار.

ووشەى (دين) لەووشەى ئاوێستايى (دەئنا)وە وەرگيراوە كە بەماناى‌ويژدان يا توانايي ئادەميزادە بۆ بيركردنەوەو جياكردنەوەى چاکە لەخراپە.

ئيمرِۆوشەى (دين) بەماناى رِآ‌و رِەوش بەكاردێت، واتە ئايين يا (دين) رِآ‌و رِەوش ياخود دەستور‌و ياسايە كە بۆ گەيشتنە ژیانێكى خاستر‌و بەختەوەرتر‌و پێشكەوتوتر‌و گەيشتنە دوندى مرۆڤايەتى لەگشت بوارەكانى ژیاندا. واتە رِزگاربون لەهەموو ئەو بەرهەلێستانەى رێگە لەگەيشتنە رزگارى دەگرن. ئايين بريتيە لەکۆمەڵێك ياسا‌و فەرمان كە لەسەرو گشت ياسا‌و فەرمانە كۆمەلآيەتى، رِاميارى‌و ئابوورييەكانە. بڕی لەزانايان دەبێژن كە ئەم تاريفە هەميشە‌و لەهەموو بوارەكانى ژیاندا بەم شێوەيە‌و چونيەك نين. دەبێژن مەرج نييە هەموو فەرمانە ئاينيەكان لەسەر‌و ياسا كۆمەلآيەتييەكاندا بن، بەڵکو:

ئەو فەرمان‌و ياسايانە لەسەر‌و ياسا كۆمەلآيەتييەكانن كە لەهەموو كاتو شوێنێكدا شايانى بەكارهێنان‌و جێگەى رِەزامەندى خەڵک بن. ئەم تاريفە دەربارەى ياسا رِەوشتييەكان دروستن، واتە ئەو ياسايانەى دەربارەى پەيوەندى نێوان تاكە كەس لەتەك کۆمەڵدا دەدوێن وەك: رِاستى، دروستى، ميهرەبانى، فيداكارى.... بەلآم فەرمانو ياساكانى ديكە كە خۆيان دەقورتێنە نێو تايبەتكارييەكانى كەسى وەك: پەيوەندى ژنو مێردايەتى، دابەشكردنى ميرات، كارە پيشەيى‌و بازرگانييەكان، ياساكانى سزاو تۆڵە..... لەم تاريفە بەدەرن‌و بەگوێرەى شوێن‌و كات‌و کۆمەڵگا دەگۆرِێن.

بۆ بەراوردكردنى ئاينەكان‌و هەلێسەنكاندنيان، دەبێ بێژين كە:

لەکۆمەڵگاى ئيمرِۆى مرۆڤايەتيدا، ئەو ئاينە زێتر پەسەند‌و پلە‌و بايەخێكى بەرزى بۆ دادەنرێت كە ياسا رِەوشتييەكانى پتربێـت. وكەمتر خۆى بەئيشوكارە تايبەتييەكانى ئادەميزادەوە خەريك كردبێت. ئەو جۆرە ئاينانە هەميشە‌و لەهەموو كاتو شوێنێكدا شايانى ئەوەن كە بە ئاينێكى رِێنما‌و رِاست پەسەند بكرێن.

لێرەدا پێويستە بێژين كە ئەگەركو ئامانجى ئايين گەيشتنە بەهەشت‌و دورە پەرێزى لەدۆزەخ بێت، وئەنجامدانى رێ‌و رەسمى  تايبەتى ئامرازێك بێـت بۆ گەيشتنە ئەو ئامانجە، ئەوسا دەبينين لەبريتى ئەوەى ئايين رِێنما‌و هاندەرى ئادەميزادبێت بۆ گەيشتنە چاکەكارييەكانى مرۆڤايەتى بە پێچەوانەوە دەبێتە هۆى مايەپوچى‌و دواكەوتن‌و رِيايى‌و مەعامەلەكردن. ئامانجى ئاينى رِاستى بريتيە لەپێشاندانى رێگەى رِاست بۆ گەيشتنە بەختيارى‌و ئارامى‌ويژدان‌و بەهەشتى دەرونى كە هيچ پێويستيەكى بە دەلآلأ‌و ناو جيگەرو تكاكار نييە، بەڵکو تەنيا دەبى لەرِێگەى پتەوكردن‌و بەهێزكردنى ئەم چاکەكارييانە بين‌و هەوڵو كۆشش بدەين بۆ گەشەپێكردن‌و پەرەسەندنى کۆمەڵگا.

دەربارەى ئەم ئاينەى ئيمرِۆ بە نێوى ئاينى زەردەشتى دەيناسين، دەتوانين بێژين كە لەتەك ئەوەى لەهەموو ئاينە يەكتاپەرستیيەكان كۆنترە، لەم رِوەوە پتر لەزۆربەى ئاينەكانى ديكە شايانى سەرنجە چونكو تيايدا بە تەواوەتى دەربارەى رِەوشت‌و گشت ئەو باسو مەسەلانەى كە لەياسا نەگۆرِەكانن، لەهەموو كاتو شوێنێكدا باسى لێكراوە.

لەم ئاينەدا، بەديدێكى زانستيانە هەموو پرسێكى تێدا رِەچاوكراوە‌و گفتوگۆى لەسەر كراوەو هەلێسەنگێردراوە، پاشان ئەوەى بەسوودى کۆمەڵگابوبێت، هاندراوە كە ئەنجام بدرێت‌و ئەوەى بە زيانى كۆمەلأ بوبێت دورەپەرێزى لێكراوە، بەلآم سزاى تايبەتى بۆ دانەنراوە، چونكو سنوردانان‌و چۆنيەتى‌و چەندايەتى سزا لەو رستە ياسايانەن كە لەتەك گۆرِينى كاتوشوێندا دەگۆرِێن (زياد ياخود كەم دەبن).

بۆ نمونە: زەردەشت دەبێژێ: دزى كردن كارێكى خراپ‌و ناپەسەندەو پێويستە هەموو كەسێك ڵی وەدوربێت، بەلآم چۆنيەتى‌و چەندايەتييەكى تايبەتى بۆ سزادانى ئەم كارە خراپە دانەناوە. چونكو سەرەتا هەوڵی داوە ئەم كارە ئەنجام نەدرێـت‌و هيچ كەس پێويستى بەوە نەبێـت دزى بكات، واتە دزێتى بنبر بكرێت. بەلآم ئەگەر كەسێك دزى كرد، ئەوا شوێن‌و كات‌و کۆمەڵگاى ئەو سەردەمە برِيار لەسەر شێوەى سزا دەدات.

هەروەكو لەمەوبەر باسمان كرد، نەتەوە ئارياييەكان لەپێش زەردەشتدا فرەخوايى بون Polytheisme، واتە باوەرِيان بە چەندين خوا هەبووە كە بۆ هەريەكەيان بەجيا قوربانييان دەكرد، بۆئەوەى لەرِق‌و تورِەييان كەم بكەنەوەو بۆ ئەم مەبەستە پێويستيان بە کەسانێك بو كە ببنە نوێنەريان، واتە لەنێوان خەڵک‌و خواكاندا دەلآڵی بكەن‌و لەتەك قوربانى كردندا خەريكى‌وێرد خوێندن بن. ئەم دەلآڵیەتە‌و دابونەريتە تايبەتييە كە پرِبوو لەئەفسانەى جۆراوجۆر، بە شێوەيەك كارى كردبووە سەر کۆمەڵگا‌و خەڵک، كە بەتەواوەتى لەكارى خستبون‌و تواناى بيركردنەوەيانى لـآ زەوت كردبوو، لەرِاستييەكانى ژیان وەدورى خستبونەوە، چارەنوسى خۆيان بەستبۆوە بە‌ويستو ئارەزووى خواو هێزە سەر‌و سروشتييەكان، بۆ وەديهێنانى ئارەزوەكانيان پەنايان دەبردە بەر ئەو تكاكار‌و دەلآلآنە، ئەوانيش بە ئارەزوى خۆيان خەڵکيان دادەدۆشى‌و هەوڵیان دەدا خەڵکى لەو بارەدا بهێلێنەوە بۆئەوەى بير لەهيچ شتێكى نوێ نەكەنەوە.

ململانێ كردنى زەردەشت لەتەك نەريتى فرەخواپەرستى، پتر لەوەدا خۆى نوێندوە كە بەرِاشكاوى گشت ئەو خوا جۆراوجۆرانەى پوچ كردەوەو بانگى بونى خوايەكى تاكو تەنيا‌و ژيرى بە گوێى خەڵکادا‌و داواى لێكردن كە دەست لەو بيرە پوچانە هەلێگرن‌و پەنابەرنە بەر هۆش‌و ئەقڵی خۆيان بۆئەوەى رِاستى يان بۆ ئاشكرا بێـت.

ئيدى بەرەبەرە بازارِى دەلآڵەكان كزبوو، خەڵک هوشياربون‌و رِاپەرِين‌و رێى رِاستيان گرتەبەر.

لەرِوانگەى بير‌وباوەرِى زەردەشت، مرۆى خاوەن ئيمانى راستەقينە، ئەو كەسەيە كە پەیڕەوى لەراستى دەكا‌و رِێبازى راستى‌و دروستى دەگرێتەبەر، وهەڵسوكەوتى بەگوێرەی بير‌و كردار‌و گوفتارى خاسە.

بە پێچەوانەوە، مرۆى بآ باوەرِ كە پێى دەبێژرێ (كافر)، ئەو كەسەيە كە پەنا دەبێتەبەر درۆ‌و دەڵەسە‌و هەمو جۆرە خراپييەك.

زەردەشت، دژى ئەفسانە‌و دابونەريتى كۆنەپەرستى بو كە دژى کۆمەڵگابون. قوربانى كردنى ئاژەڵ بۆ هەر خوايەك بێت بەكارێكى نارِەواو ناشيرينى دەزانێت.

لەبەر ئەوەى زەردەشت تەنيا بيرى لەخۆشى‌و تەبايى‌و پەرەسەندنى کۆمەڵگا دەكردەوە، ودەيويست مرۆڤ باش بيربكاتەوە، هەموو هێزو تواناى خۆى لەم رِێبازەدا بەكارهێنا، بۆيە زۆر بەتوندى دژى هەموو ئەو دەلآلآنە (كاوى‌و كەرپن)ەكان رِاوێستا‌و ململانێيەكى يەكجار سەختى لەتەكا كردن.

خوالێخۆشبو پورداود لەم بارەوە دەبێژێ:

(زەردەشت بە ئاشكرا بانگيدا كە مەزدائاهورا پێويستى بەقوربانى‌و خوێنى (گا) ‌و (پەز) نييە، تەنيا نيايش‌و پەرستنێك كە دەتوانآ بگاتە بارەگاى خواو پەسەندى بكات، بريتييە لەرِاستى‌و بەس. هەركەسێك زەوى بكێڵی‌و كشتوكال بكات‌و ئاژەڵی سودمەند بەخێوبكات، لەم جيهانە‌و رۆژى پەسلآن خوا لەخۆى رِازى دەكات.)

جەلالەدينى ئاشتيانى، زۆر جوانى پێكاوە كە دەبێژێ:

((يەكـآ لەهەرە گرنگترين شاكارەكانى زەردەشت ئەوەيە كە چەندين نێوانجى رەوشتى‌و معنوى لەنێوان ئادەميزاد‌و خوا هەلێبژاردووە. بۆ نيزيك بونەوە لەخوا، لەبريتى ئەوەى دەست بە دامانى كاهن‌و كەشيش‌و رِابەرانى ئاينزاكان بين، وڵیان بپارێينەوە، دەبێ خۆمان بەو ئاكارە (صفات) خواييانە برازێنينەوە وەك: راستى(ئاشا)، بيرى خاس(وەهومەنە)، توانايى (خەشترا)، خۆشەويستى (ئارمەئيتى)و....